Antoni Jackowski, Izabela Sołjan

17. Lata próby (1939-1945)

 


17. 1. Początki okupacji


W dniu 3 września 1939 wojewoda krakowski Józef Tymiński nakazał częściową ewakuację z Krakowa władz, urzędów i niektórych instytucji. Spowodowało to pewną panikę i „exodus” części ludności. Szacuje się, że tej ogólnej psychozie ucieczki przed Niemcami uległo kilkadziesiąt tysięcy osób. Wśród nich byli też przedstawiciele profesury UJ, m. in. Jan Nowak (geolog) i Jerzy Smoleński. PO PRAWEJ: fragment Dziennika wędrówki we wrześniu 1939r. J. Smoleńskiego, Arch. Nauki PAN i PAU, sygn. K III-170.


PO LEWEJ: Broszura propagandowa dotycząca polskich badań naukowych z zakresu politologii, wydana w sierpniu 1939 r. w Berlinie przez nazistowską Organizację Bund Deutscher Osten = „Związek Niemiecki Wschód”. Urządzała wiece i zebrania antypolskie.  Wśród polskich naukowców uznanych za największych wrogów III Rzeszy znaleźli się geografowie: Jerzy Smoleński, Antoni Wrzosek, Stanisław Pawłowski, Eugeniusz Romer, Stanisław Srokowski.

 

Lata II. wojny światowej były dla Uniwersytetu Jagiellońskiego trudnym egzaminem z patriotyzmu, bohaterstwa, niezłomności i umiejętności funkcjonowania w warunkach konspiracyjnych.  Wojska niemieckie wkroczyły do Krakowa w dniu 6 września 1939 r. około 6 rano. W październiku 1939 r. na części zajętych obszarów kraju Niemcy utworzyli protektorat „Generalne Gubernatorstwo” z siedzibą w Krakowie. Na jego czele stanął Hans Frank. Siedzibą rządu GG stał się budynek Akademii Górniczej. 

Pierwsze miesiące okupacji nie przyniosły bardziej zasadniczych zmian w życiu uczelni. W październiku rozpoczęto akcję rejestracji kandydatów na I rok studiów, później ogłoszono wpisy dla wszystkich studentów. Weryfikowano zaplanowane przed wakacjami zajęcia, dostosowując program kursów głównie do sytuacji kadrowej (część pracowników była zmobilizowana). Rozpoczęcie zajęć w uniwersytecie zaplanowano na 13 listopada. 

PO PRAWEJ: Ogłoszenie Rektora UJ o przedłużeniu terminu wpisów na r. akad. 1939/1940 do dnia 3. 11. 1939 r. Arch. UJ, sygn. S II 0-5.


O stanowisku władz niemieckich wobec geografii w szkołach na terenach okupowanych najlepiej świadczy fragment dokumentu Urzędu do Spraw Rasowo-Politycznych NSDAP z 25 listopada 1939 r. dotyczący szkolnictwa na terenie Generalnej Guberni:

„Uniwersytety i inne szkoły wyższe, szkoły zawodowe, jak i szkoły średnie były zawsze ośrodkiem polskiego szowinistycznego wychowania i dlatego powinny być w ogóle zamknięte. Należy zezwolić jedynie na szkoły podstawowe, które powinny nauczać jedynie najbardziej prymitywnych rzeczy: rachunków, czytania i pisania. Nauka w ważnych narodowo dziedzinach, jak geografia, historia, historia literatury oraz gimnastyka, musi być zakazana” (podkr. AJ)

 

Budynek Akademii Górniczej w Krakowie – w okresie okupacji siedziba rządu Generalnego Gubernatorstwa

Kraków – Wawel 
siedziba Generalnego Gubernatora Hansa Franka

 
PO PRAWEJ: Program zajęć z geografii w roku akad. 1939/1940 po dokonanej weryfikacji opracowanego wiosną 1939 r. Katalogu kursów i dostosowaniu go do aktualnej sytuacji kadrowej (część pracowników była zmobilizowana, część nie wróciła z tułaczki). Arch. UJ, sygn. S II 0-5

 

Kraków – Rynek Główny. Uroczystości z okazji nadania nowej nazwy Adolf Hitler Platz, 1 września 1940 r. 
NAC, sygn. 2-3263

Ul. Grodzka (Burgstrasse) ok. 1942 r

Nowy gmach Biblioteki Jagiellońskiej, przemianowanej przez Niemców na Staatsbibliothek (Biblioteka Państwowa). Otwarcia dokonał w kwietniu 1941 r. Hans Frank (pierwszy z lewej). 
NAC, sygn. 2-9624 

Collegium Novum UJ z wmurowaną „gapą” hitlerowską,
około 1943 r. 
Mieścił się tu Urząd Statystyczny GG.
Muz. Hist. M. Krakowa

Koncert orkiestry Filharmonii GG na dziedzińcu Collegium Maius, wrzesień 1944 r.
NAC, sygn. 2-11064

Aula Collegium Novum – Gubernator Hans Frank przemawia z okazji otwarcia Akademii Administracji w Generalnym Gubernatorstwie (styczeń 1942) NAC 2-2829

 

 

Widoczna m. in. makieta Krakowa, zagrabiona z Instytutu Geograficznego UJ. Po wojnie makieta powróciła do Instytutu, 
gdzie znajduje się do chwili obecnej. NAC 2-3483, 2-3478

Gubernator Hans Frank na Wystawie „Deutscher Kampf im Osten” („Niemiecka walka na wschodzie”) 
otwartej z okazji drugiej rocznicy utworzenia Generalnego Gubernatorstwa. (Zbiory NAC)


17. 2. Sonderaktion Krakau

Do planowanej inauguracji roku akad. 1939/1940 nie doszło. Na żądanie SS-Sturmbannführera Brunona Müllera Rektor UJ prof. Tadeusz Lehr – Spławiński zaprosił pracowników naukowych UJ na dzień 6 listopada 1939 r. na godz. 12,00 do Sali wykładowej nr 66 im. M. Kopernika w Collegium Novum (obecnie sala nr 56 im. J. Szujskiego) na wykład Niemca o stosunku III Rzeszy i narodowego socjalizmu do zagadnień nauki i szkolnictwa wyższego. 

W krótkim przemówieniu SS-Sturmbannführer Bruno Müller powiedział m.in.: Moi panowie, zwołałem was, aby wam powiedzieć, że uniwersytet krakowski był zawsze ogniskiem antyniemieckich nastrojów, w tym duchu nieżyczliwym wychowywał młodzież […] Dlatego zostaniecie aresztowani i posłani do obozu.

Rozpoczęła się osławiona Sonderaktion Krakau. 

Aresztowanie profesorów UJ, 6 listopada 1939 r. mal. M. Wątorski, ok. 1955. (Zbiory Muzeum UJ)


Sonderaktion Krakau w dniu 6 listopada 1939 roku była pierwszym przejawem walki Niemców z polską inteligencją. Uwięziono 183 profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Górniczej oraz Akademii Handlowej. Dzień ten to także najtragiczniejsza data w dziejach polskiej i krakowskiej geografii. Wraz z innymi profesorami zostali uwięzieni również geografowie: profesor Jerzy Smoleński, profesor Wiktor Ormicki, dr Stanisław Leszczycki, dr Stanisław Korbel oraz profesor Akademii Handlowej i docent UJ Walenty Winid. 

PONIŻEJ: Przykład kartotek założonych przez gestapo uwięzionym profesorom. Arch. UJ, sygn. KHUW-24


W obozie koncentracyjnym Sachsenhausen 5 stycznia 1940 r. zmarł J. Smoleński, natomiast w obozie Gusen nocą 17 września 1941 r. został zamordowany W. Ormicki. Niemcy, którzy wtedy liczyli się trochę z opinią międzynarodową, postanowili zwolnić część więźniów z obozu w Sachsenhausen. W dniu 8 lutego 1940 r. obóz opuściło 102 więźniów, którzy ukończyli 40 rok życia. Pozostali zostali przewiezieni do innych obozów, m. in. do Dachau i byli częściowo zwalniani w późniejszym okresie. Dla profesorów narodowości żydowskiej obozy stały się miejscem męczeńskiej śmierci. 

 

Obóz koncentracyjny Sachsenhausen. 
Brama główna, wejście grupy więźniów, ok. 1942 r. 
NAC, sygn. 37-301-4

Plan obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Profesorów krakowskich umieszczono w barakach nr 45 i 46. 
Arch. UJ, sygn.KHUW-30


PONIŻEJ: Jerzy Smoleński. List do żony Heleny pisany z więzienia we Wrocławiu, 16 listopada 1939 r. Arch. Nauki PAN i PAU, sygn. K III - 170

PONIŻEJ: Jerzy Smoleński, nr obozowy 5280, blok 45. Fragmenty pierwszego listu pisanego z obozu koncentracyjnego Sachsenhausen do żony Heleny, 2 grudnia 1939 r. Arch. Nauki PAN i PAU, sygn. K III-170

Jerzy Smoleński, ostatni list pisany z obozu Sachsenhausen do żony Heleny, 
17 grudnia 1939 r. Arch. Nauki PAN i PAU, sygn. K III-170

Moja Najukochańsza! Przesyłam Tobie, dzieciom, całemu domowi, najserdeczniejsze życzenia z okazji świąt Bożego Narodzenia. Pociesz się, że jestem całkiem zdrowy. Należy spokojnie czekać i nie upadać na duchu! Jest to mój trzeci list do Ciebie – sam od Ciebie listu jeszcze nie otrzymałem i bardzo jestem ciekaw, jak żyjecie i co nowego słychać w domu. Czy jesteś zdrowa? A dzieci? – nic tu mi nie potrzeba. Całuję Ciebie i dzieci najserdeczniej. J” 


Telegram z obozu Sachsenhausen zawiadamiający Helenę Smoleńską o śmierci męża na zwapnienie naczyń wieńcowych, 6 stycznia 1940 r. Arch. Nauki PAN i PAU, sygn. K III-170.

Przepustka dla Heleny Smoleńskiej do Berlina na okres 6-11 stycznia 1940 r. Arch. Nauki PAN i PAU, sygn. K III-170

W archiwach niemieckich zachował się tekst komunikatu BBC z 26 stycznia 1940 r. o śmierci prof. Jerzego Smoleńskiego Źródło: Buszko J., Paczyńska I., 1995, Podstępne uwięzienie profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczej (6 XI 1939). Dokumenty, Kraków


Obóz koncentracyjny Dachau, brama wjazdowa, ok. 1942 r. 
NAC, sygn. 37-301-5

Obóz koncentracyjny Mauthausen Gusen: brama wjazdowa i baraki, około 1940 r. 
NAC, sygn. 37-316-11

Pierwszy (ostatni?) list Wiktora Ormickiego z obozu w Dachau do żony Ireny, 24 marca 1940. Miejsce wycięte oznacza interwencję cenzury niemieckiej. Arch. rodzinne Ormickich

Fragment listu: „Najukochańsza Ireno, drodzy Rodzice i Dzieci! […] przeniesiono mnie do Dachau. Najgorsza […] jest przerwa w korespondencji z domem. […] Piszę ten list w pełni zdrów i w dobrym nastroju w Wielką Niedzielę. Życzę Wam Wszystkiego Najlepszego w Dzień Zmartwychwstania! Jak się mają Mama, Tata i dzieci? […] Ostatnio wiele myślę o instytucie. Szczególnie zastanawiam się, czy nie byłoby celowe, aby moje [fragment wycięty przez cenzurę obozową] […] Najserdeczniejsze ucałowania i pozdrowienia od Twego męża Wiktora”.

 
Wiktor Ormicki, który z Sachsenhausen poprzez Dachau trafił do obozu Mauthausen Gusen, idąc na śmierć w dniu 17 września 1941 r. wypowiedział wspaniałe słowa: Wiem po co mnie wołają […]. Idę jednak ze spokojem. Idę w tym głębokim przeświadczeniu, że nie ginę na marne, że to wszystko dla Polski. 

 

PO PRAWEJ: Stanisław Nogaj. Fragment książki Gusen. Pamiętnik dziennikarza (1945), dotyczący śmierci W. Ormickiego. Poprawki pochodzą od S. Leszczyckiego. 


Tablica poświęcona pamięci Jerzego Smoleńskiego i Wiktora Ormickiego wmurowana w hallu budynku Instytutu Geograficznego UJ przy ul. Grodzkiej 64 w listopadzie 1949 r. Replika tablicy znajduje się w budynku Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ na Kampusie 600-lecia Odnowienia UJ. (Fot. J. Sokołowski)


Jeden z wielu listów wysłanych przez Wandę Leszczycką do gestapo w sprawie uwolnienia męża Stanisława, 30.10.1940.
Arch. IGiGP UJ 

List przesłany do W. Leszczyckiej przez prof. Angelo Mariottiego z wiadomością o podjętej interwencji w sprawie uwolnienia męża Stanisława. Arch. IGiGP UJ

 

17. 3. Losy innych geografów 
 

Geografowie zamordowani w Auschwitz 

   Zdzisław Simche (1905-1940), absolwent i doktor geografii UJ (1932),  w latach 1924-1928 pracował w Instytucie Geograficznym UJ. Współpracownik W. Ormickiego. Prace głównie z geografii miast. Potem nauczyciel w Tarnowie. Uwięziony przez Niemców w 1940 r.  i przewieziony pierwszym transportem do Auschwitz, gdzie zginął śmiercią męczeńską.

Adam Gadomski (1894-1942), absolwent i doktor geografii UJ (1923), asystent Gabinetu Geologicznego, a następnie Instytutu Geograficznego UJ (1920-1923, 1930-1931). Jeden z najbliższych współpracowników L. Sawickiego. Odbył liczne podróże po Europie, wyjeżdżał też do Afryki i Azji Mniejszej. Nauczyciel średnich szkół Krakowa i Warszawy. Kierownik pracowni geograficznej  w Ministerstwie WRiOP w Warszawie. Badania prowadził głównie  w Tatrach. W swoich pracach podkreślał różnice w zlodowaceniu stoków północnych i południowych Tatr. Opisał szereg nieznanych wcześniej szczegółów rzeźby tatrzańskiej. Był zapalonym taternikiem. Podczas II. wojny światowej uczestnik tajnego nauczania, zginął w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz.

Julian Stanoch (1902-1942), absolwent geografii UJ, w latach 1926-1928 bezpłatny asystent w Instytucie Geograficznym UJ. Potem nauczyciel w szkołach średnich Krakowa. W latach okupacji żołnierz Związku Walki Zbrojnej oraz Armii Krajowej. Więziony przez Niemców w Krakowie i w obozie koncentracyjnym Auschwitz, gdzie został zamordowany pod koniec 1942 r.

Niemieckie obozy koncentracyjne, w których więziono polskich geografów 


Geografowie zamordowani w Katyniu

    Edward Kazimierz Kremky (1909-1940), absolwent geografii UJ, prac. Inst. Kult. Wsi, Warszawa    Jan Smarzyński (1904-1940), absolwent geografii UJ, prac. Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa.
Piotr Tadeusz Czort (1904-1940), b. prezes Koła Naukowego Geografów w UJ, stały współpracownik Instytutu Geograficznego UJ, Kraków

Geografowie – żołnierze

Armia Polska na Zachodzie:
  • Zdzisław Czeppe,
  • Jan Flis, 
  • Władysław Henoch, 
  • Władysław Milata, 
  • Władysław Midowicz. 

    Armia Krajowa, Kraków:

  • Julian Stanoch, 
  • Adam Gadomski,
  • Andrzej Lorentski,
  • Mieczysław Kłapa, 
  • Jerzy Pokorny,
  • Stanisław Leszczycki – oficjalny emisariusz Biura Informacji i Propagandy AK na teren Podhala,  a zwłaszcza Spisza i Orawy.

    SL „Roch”, później Bataliony Chłopskie, Kraków:

  • Karol Buczek.

Władysław Milata (piąty od lewej w pierwszym rzędzie) podczas służby wojskowej w armii polskiej na Zachodzie


Generał Marian Kukiel odznacza Z. Czeppego Krzyżem Walecznych, 1943 r. 

Włochy, 1944/1945. Pierwszy z lewej Jan Flis


17. 4. Tajne nauczanie

Sukcesywne powroty profesorów z obozów w Sachsenhausen i Dachau, które zakończyły się na początku 1941 r., stanowiły przełomowy moment w procesie tworzenia się w Uniwersytecie Jagiellońskim tajnego nauczania. Kierownictwu podziemnego uniwersytetu przyświecały dwie główne zasady: 1. bezpłatność; 2. utrzymanie w nauczaniu i wymaganiach egzaminacyjnych poziomu przedwojennego. Pod koniec 1942 r. reaktywowano Bratnią Pomoc Studentów UJ. Ogółem w latach 1942-1945 zajęcia prowadziło blisko 140 wykładowców zatrudnionych przed wojną w uniwersytecie oraz około 50 osób spoza uczelni. W tajnych kursach uczestniczyło ponad 800 studentów. Nauczanie geografii nabrało większego rozmachu dopiero w r. akad. 1943/1944. 

 

PO PRAWEJ: Sprawozdanie z tajnego nauczania (częściowo szyfrowane) na kierunku geografia, sporządzone przez J. Szaflarskiego, 10. 11. 1944. Arch. UJ, sygn. KHUW-5.


Ośrodki tajnego nauczania geografii na poziomie uniwersyteckim:
  • Uniwersytet Jagielloński – Józef Szaflarski, Stanisław Leszczycki, Mieczysław Klimaszewski, Zofia Figlewicz, Julian Tokarski.
  • Akademia Handlowa (obecnie Uniwersytet Ekonomiczny) – Walenty Winid, Józef Szaflarski, Stanisław Korbel.

Geografowie prowadzący tajne nauczanie geografii na poziomie szkoły średniej: Maria Dobrowolska, Adam Gadomski, Józef Szaflarski, Irena Ormicka, Rodion Mochnacki, Michał Mścisz, Wiesława Richling-Kondracka, Józef Staśko, Wojciech Walczak, Stanisław Korbel, Marian Gotkiewicz, Stanisława Niemcówna, Walenty Winid, Julian Stanoch, Maria Stanochowa, Józef Premik. 

Kierownikiem tajnego nauczania w zakresie geografii (kryptonim „Amundsen”) na UJ był J. Szaflarski. Cennym źródłem informacji są sporządzone przez niego sprawozdania 

Zaszyfrowany fragment sprawozdania z tajnego nauczania z wykazem kierunków i liczbą studentów. Firma „Amundsen” oznaczała geografię. Arch. UJ, sygn. KHUW-5.

Fragment sprawozdania z tajnego nauczania geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim w okresie okupacji. Sporządził J. Szaflarski, 1.07.1945. Arch. UJ, sygn. KHUW-5 


17. 5. Bilans strat wojennych krakowskiej geografii wykazuje m. in. następujące osoby :

 Krzysztof Beres (+1944, w bitwie partyzanckiej pod Kajetanowicami), 
Tadeusz Betleja (+wrzesień 1939), 
Władysław Breitmeier (+1943, Auschwitz), 
Tadeusz Czort (+1940, Katyń), 
Adam Gadomski (+1942, Auschwitz), 
Kazimierz Kremky (+1940, Katyń), 
Walerian Łoziński (+1944, Kraków), 
Wiktor Ormicki (+1941, Mauthausen-Gusen), 
Zdzisław Simche (+1940, Auschwitz), 
Piotr Jan Smarzyński (+1940, Katyń), 
Jerzy Smoleński (+1940, Sachsenhausen), 
Julian Stanoch (+1942, Auschwitz), 
Walenty Winid (+1945, Auschwitz). 

POWYŻEJ: wizytówki zamordowanych geografów


Przedstawiciele geografów polskich składają wieniec pod Dębem Wolności, 6 listopada 2009 r. Od lewej: prof. A. Kostrzewski (Poznań), prof. B. Domański (Kraków), przedstawicielka studentów geografii, prof. K. Krzemień (Kraków), prof. A. Lisowski (Warszawa)

Sachsenhausen. Złożenie wieńca od geografów krakowskich na miejscu dawnych baraków profesorskich. Od lewej: Jacek Ormicki (syn Wiktora), Antoni Jackowski, Jan Bromowicz (wnuk uwięzionego prof. Jana Nowaka, geologa, wielkiego przyjaciela geografów), 22 listopada 2009 r. (Fot. Jerzy Sawicz).

Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ na Kampusie 600-lecia Odnowienia UJ. Dyrektor Instytutu prof. Bolesław Domański oraz Dziekan Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi prof. Kazimierz Krzemień składają wieniec pod tablicą upamiętniającą męczeńską śmierć Jerzego Smoleńskiego i Wiktora Ormickiego, 7 listopada 2009 r. (Fot. Maria Baścik).


Eugeniuszowi Romerowi przypadł zaszczyt wygłoszenia pierwszego w Polsce po II. wojnie światowej wykładu z geografii (16 kwietnia 1945 r.). Jego syn, Edmund, w swych pamiętnikach pisał: „Wolno i w milczeniu wszedł [Romer] na podium katedry, bystro spoglądając po zebranych. Po chwili ochrypłym z przejęcia głosem rzekł: «Może byście wstali, to jest chwila godna uczczenia, pierwszy w Polsce po wojnie wykład z nauki o Ziemi». Pobyt Romera na Uniwersytecie Jagiellońskim sprawił, że „Kraków był Mekką dla wszystkich geografów polskich”. Sam też wizytował placówki geograficzne w całej Polsce. 

 


17.6. Sprawa Włodzimierza Kubijowicza

W okresie międzywojennym w Instytucie Geograficznym UJ pracował Włodzimierz Kubijowicz (Wołodymyr Kubijowycz) (1900-1985). Bardzo cenił go L. Sawicki. Kubijowicz specjalizował się zwłaszcza w zakresie geografii osadnictwa, geografii ludności, geografii kultury. Docent UJ (1928). Najbardziej znane są jego prace związane z problematyką pasterstwa i szałaśnictwa w Karpatach a także krajobrazu miejskiego Nowego Sącza. Aktywnie działał w Kole Geografów oraz w PTG. Po związaniu się ukraińskim nurtem nacjonalistycznym (od końca lat 20. ub. wieku) pojawiły się konflikty ze środowiskiem geografów polskich oraz z uniwersytetem. 

PONIŻEJ: Protest przeciwko rozpowszechnianiu przez W. Kubijowicza podczas Kongresu MUG w Warszawie Mapy etnograficznej Ukrainy, do której „przyłączył” około 30 powiatów RP. „IKC” 1934 nr 268 (27 IX) s. 2-3. 

PO LEWEJ: Pismo Ministra WRiOP W. Świętosławskiego do W. Kubijowicza z dnia 16 czerwca 1939 r. o cofnięciu mu prawa wykładania na Wydziale Filozoficznym UJ (Arch. UJ, sygn. S II 619). Niezmiernie rzadko zdarzało się to w dziejach uczelni. Równocześnie Kubijowicz utracił prawa nauczyciela gimnazjalnego. Wyjazd w lecie 1939 r. na wieś uchronił go od internowania w dniu 1 września. Ten środek zapobiegawczy stosowano w odniesieniu do wszystkich osób zagrażających bezpieczeństwu państwa.

Gubernator Hans Frank przyjmuje na Wawelu delegację ludności ukraińskiej w pierwszą rocznicę utworzenia Generalnego Gubernatorstwa. Gratulacje Frankowi składa W. Kubijowicz, październik 1940.  (Zbiory NAC).


 
Podczas wojny Kubijowicz przewodniczył Ukraińskiemu Komitetowi Centralnemu w Krakowie. W tej roli składał  m. in. wizyty gubernatorowi Hansowi Frankowi. Był promotorem powstania ukraińskiej 14 Dywizji Grenadierów SS (1943). Z tej okazji w siedzibie Franka wygłosił sławne przemówienie „dziękczynne” wobec „wielkiego Führera zjednoczonej Europy” Adolfa Hitlera. Uciekł z Polski wraz z Niemcami na przełomie 1944/1945 r. 
Po wojnie Kubijowicz mieszkał w RFN i we Francji. Był inicjatorem i redaktorem Encyklopedii Ukrainy. Na Ukrainie jest uważany za najwybitniejszego geografa tego kraju.
 

PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE
Przygotowanie stron oraz oprawa graficzna: Marek Drewnik