Antoni Jackowski, Izabela Sołjan

3. Geografia w okresie przedinstytucjonalnym

 


3.1. Początki

Kraków jest najstarszym ośrodkiem geograficznym w Polsce i jednym z najstarszych w Europie. Trudno jednak wskazać datę, którą można by uznać jako początkującą pojawienie się geografii wśród przedmiotów wykładanych na Akademii Krakowskiej. Szczególnie mało źródeł odnosi się do pierwszego okresu działalności uczelni, a więc od momentu jej fundacji przez Kazimierza Wielkiego (12 maja 1364) do odnowienia Uniwersytetu przez Władysława Jagiełłę. W uczelni kazimierzowskiej były tylko trzy wydziały: prawniczy, medyczny oraz sztuk wyzwolonych (artes liberale). 

W dniu 22 lipca 1400 r. Władysław Jagiełło ustanowił Collegium universitatis Studii Cracoviensis, którego pierwszym rektorem został Stanisław ze Skalbmierza. Uniwersytet określano wówczas jako Studium Generalne. Uniwersytet został odnowiony „ku ozdobie, honorowi i chwale świętej polskiej korony”. Był to już „pełnoprawny” jak na ówczesne czasy uniwersytet, bowiem obok poprzednich wydziałów pojawił się również wydział teologiczny (bulla papieża Bonifacego IX z 11 stycznia 1397 r.).

Każdy student, który zamierzał zapisać się na jeden z trzech fakultetów: teologiczny, medyczny lub prawa (najważniejszym był wydział teologiczny) musiał przedtem ukończyć wydział sztuk wyzwolonych (czyli filozoficzny). Właśnie na tym wydziale wykładana była m. in. geografia. Do dyspozycji uczniów i wykładowców sprowadzano z zagranicy ważne rękopisy, a później druki, o treści geograficznej. Dopływ geograficznego piśmiennictwa zagranicznego do Krakowa odbywał się niemal na bieżąco. 

 

3.2. Jan Długosz „ojcem” polskiej geografii.

Największym polskim kronikarzem był Jan Długosz (1415-1480), zwany ojcem polskiego dziejopisarstwa. Równocześnie jest nazywany pierwszym polskim geografem. Studiował na Uniwersytecie Krakowskim w latach 1428-1431. Owocem życia Jana Długosza były liczne prace, a zwłaszcza dzieło Historii Polski Ksiąg XII, poprzedzone niezwykłym jak na owe czasy opisem geograficznym kraju, tzw. „Chorographia Regni Poloniae” („Chorografia Królestwa Polskiego”), a także „Liber Beneficiorum dioecesis Cracoviensis” („Księga uposażeń diecezji krakowskiej”). Chorographia…, zwana też Geografią szczegółową Polski, jest najwybitniejszym dziełem geograficznym Długosza. Jest też pierwszym szczegółowym opisem geograficznym Polski, czyli obrazem geograficznym naszego kraju w XV stuleciu. 

Wiele materiału z zakresu szeroko pojętej geografii Długosz zinwentaryzował podczas prac prowadzonych w archiwum kapitulnym. Konfrontował je następnie w terenie w trakcie licznych wizytacji kościelnych odbywanych w ramach współpracy z kardynałem Zbigniewem Oleśnickim. W trakcie podróży poznał niemal wszystkie ziemie polskie, a także Prusy, Litwę, Żmudź, Ruś oraz Śląsk. Regionem, który był mu najbliższy i który poznał najlepiej była Małopolska. Jako członek poselstw i misji dyplomatycznych przebywał również we Włoszech, skąd odbył wyprawę do Ziemi Świętej (1450-1451). Odwiedzał też Czechy i Węgry.

Znaczenie Długosza dla polskiej geografii zaczęto doceniać dopiero w połowie XIX stulecia dzięki akcji Wincentego Pola. Jako kierownik pierwszej na ziemiach polskich Katedry Geografii Uniwersytetu Jagiellońskiego (1849-1852) wydał on pracę p.t. Zasługi Długosza pod względem geografii (1851), przetłumaczył też z łaciny na język polski fragmenty Chorografii. Pol uznawał Długosza za pierwszego w Polsce rasowego badacza – geografa, który „sam badał naturę ojczystego kraju i co widział, to opisał sumiennie”.

Jan Długosz 
(1415-1480)

Zbiory Muzem UJ

Za najcenniejszą część Chorografii uważa się hydrografię Polski, a zwłaszcza opis rzek. Długosz nakreślił bardzo dokładną sieć rzeczną Polski. Wielkim osiągnięciem tego autora był również podział kraju na dorzecza, co powszechnie uznaje się za poważny krok w rozwoju myśli geograficznej, nie tylko w Polsce. Właśnie ta część dzieła przysporzyła Długoszowi wiele uznania i zapisała go na trwale w dziejach polskiej geografii. 

Jak zauważa B. Strzelecka (1954) „Opis Polski Długosza stał się źródłem dla wielu późniejszych jej opisów czy przedstawień kartograficznych, które jednak długo jeszcze nie miały swą dokładnością go przewyższyć. Jako geograf wyrasta Długosz ponad swą epokę, odcina się wyraźnie od geografów czy kosmografów jemu współczesnych i słusznie należy mu się tytuł pierwszego geografa Polski”. Zdaniem B. Olszewicza (1915) Długosz dał nam pierwszą opisową geografię Polski metodą, którą górował nad współczesnymi, i z tego tytułu zasługuje słusznie na nazwę ojca geografii Polski. Podobne stwierdzenia można też znaleźć u F. Bujaka (1925): „słusznie należy mu się [Długoszowi] zaszczytna nazwa pierwszego geografa polskiego, z powodu nieocenionych zasług, jakie położył około geografii ojczystej. [...] Należy go zaliczyć do największych autorów geograficznych, jakich współcześnie niewielu było w Europie”. Stanisław Pawłowski (1915) uważa, że stworzył on wizerunek Polski „tak wierny, na jaki nie zdobyli się ani ludzie dawniejsi ani mu współcześni”. Niektórzy przypisują Długoszowi i jego dziełom zainicjowanie polskiej geografii regionalnej, zaś rosyjscy geografowie Magidowiczowie (1974) podkreślają znaczenie Chorografii dla średniowiecznej geografii kontynentalnej Europy. Uważa się, że spadkobiercą testamentu naukowego Długosza stał się przede wszystkim Maciej z Miechowa (Miechowita). 


3.3. „Złoty wiek” geografii krakowskiej

Szczególne znaczenie dla rozwoju geografii, zarówno światowej, jak również polskiej miał okres odrodzenia. Zaczęła wówczas wzrastać społeczna świadomość geograficzna, co sprawiło, że dyscypliną tą zaczęły się interesować co światlejsze kręgi, zwłaszcza akademickie. Świadczyć o tym mogą zachowane księgozbiory z dziełami geograficznymi autorów polskich i zagranicznych. 

Wpływ na rozwój zainteresowania geografią miały w Europie dwa wydarzenia, pozornie ze sobą nie związane. Decydującą rolę odegrało tłumaczenie na łacinę między 1406 a 1415 r. przez Florentczyka Angelo Geografii Ptolemeusza. W pierwszym okresie dzieło rozpowszechniano poprzez jego kopiowanie, a od 1475 r. zaczęło się już ukazywać w formie drukowanej. O popularności dzieła może świadczyć fakt, że do połowy XVI w. ukazało się na kontynencie blisko 20 jego wydań.

Drugim czynnikiem były przypadające na ten okres wielkie odkrycia geograficzne. Fascynacja nowymi ziemiami i ich legendarnymi bogactwami skłaniała Europejczyków do zainteresowania się geografią, która mogła ułatwić przygotowanie planowanej wyprawy lub przynajmniej zlokalizowanie w przestrzeni odkrywanych lądów. Ten ożywczy prąd odnowicielski nie ominął – na szczęście – geografii polskiej. Przeciwnie, zaczęła ona odgrywać ważną rolę w nauce i kulturze europejskiej.

Dominowało w tym zakresie środowisko naukowe związane z Akademią Krakowską. Okres jej rozkwitu przypadał na lata 1470-1530. W działalności Akademii – zarówno w zakresie badań, jak i prowadzonych wykładów – prym wiodły zwłaszcza matematyka, astronomia i szeroko rozumiana geografia. Uważa się, że to przede wszystkim astronomia i geografia „stanowiła” o międzynarodowej sławie Krakowa, który na przełomie XV  i XVI wieku stał się ważnym ośrodkiem geograficznym.

W ramach przedmiotów astronomiczno–matematycznych odbywało się kilka kursów z geografii i meteorologii. Niejednokrotnie mówi się nawet o „krakowskiej geografii polskiego odrodzenia” (Złoty wiek geografii krakowskiej, 1490-1550). Historycy są zgodni, że przełom XV i XVI stulecia to okres najświetniejszego rozkwitu geografii w naszym uniwersytecie. Zapoczątkował go Jan Długosz, a później na rozwój geografii największy wpływ mieli m.in.: Wawrzyniec Korwin, humanista, astronom i geograf; Jan z Głogowa, filozof, astronom, geograf i przyrodnik; Jan ze Stobnicy, filozof, teolog, geograf oraz Maciej z Miechowa, lekarz, astrolog, geograf, bibliofil, wielokrotny rektor Akademii.

Pod koniec XV w. (ok. 1490 r.) wprowadzono w Akademii wykłady z geografii (na uniwersytetach w Kolonii, Heidelbergu czy Wiedniu dopiero po 1500 r.). Pierwszymi wykładowcami byli m. in.: Wawrzyniec Korwin, Wojciech z Brudzewa, Jan z Głogowa.


Strona z pierwszego podręcznika geografii (Cosmographia…, 1496) autorstwo: Laurentii Corvinus (Wawrzyniec Korwin) (ok. 1465-1527), humanista, astronom, geograf.

 

Cosmographia … Obraz świata Wawrzyńca Korwina ok. 1496 r.

 

Autorem pierwszego polskiego podręcznika kosmografii był Wawrzyniec Korwin (Laurentius Corvinus Novoforensis, ok. 1465-1527), przyjaciel Kopernika. Jego dzieło „Cosmografia…” zostało wydane w Bazylei około 1496 roku. Według Bujaka Korwin jako „pierwszy na polskiej ziemi postarał się o podręcznik geograficzny dla polskich scholarów”. 

Jan z Głogowa (1445-1507), filozof, astronom, geograf, przyrodnik. W opracowanym komentarzu do Geografii Ptolemeusza (1506) zawarł informacje o odkryciach Vasco da Gamy, jako pierwszy w polskiej literaturze wzmiankował o novus mundus, Nowym Świecie. Podważył pogląd o położeniu Jerozolimy w środku świata. Odszedł od geografii astronomicznej na rzecz geografii opisowej. 

Innym wybitnym geografem Akademii Krakowskiej był Jan ze Stobnicy (Stobniczka, Stobniczanin, ok. 1470-1519 lub 1530). Znany jest jako autor pierwszej wydanej i drukowanej w Polsce mapy Ameryki jako odrębnego kontynentu oraz pierwszych tablic współrzędnych geograficznych dla zachodniej półkuli. Zamieścił je w swoim dziele „Introductio in Ptholomaei „Cosmographiam…” („Wstęp do „Geografii” Ptolemeusza”), wydanym w 1512 roku. Był to przykład podręcznika uniwersyteckiego, którego zadaniem było z jednej strony przekazanie studentowi odpowiedniej dozy wiadomości o geografii świata, z drugiej zaś nauczenie żaka korzystania z atlasu geograficznego. Załączone do pracy planigloby są pierwszymi mapami opublikowanymi w naszym kraju. 

Jan z Głogowa 
(1445-1507)

 

Pierwsza mapa z zaznaczoną Ameryką (1512) autorstwo: Jan ze Stobnicy (ok. 1470-1519 lub 1530), filozof, teolog, geograf

 

Publikowane prace kosmografów stanowiły coś w rodzaju podręczników z zakresu geografii. Na takie prace niecierpliwie oczekiwali studenci, jako że jednym z obowiązkowych egzaminów do uzyskania stopnia magistra czy doktora filozofii była … geografia, traktowana – jakże słusznie – za jeden z podstawowych elementów ogólnego wykształcenia. 

O tym, jak wielką rangę przywiązywano do zajęć z geografii może świadczyć tzw. Globus Jagielloński, który przetrwał do naszych czasów. Pochodzi on z 1511 r. i jest najstarszym na świecie, na którym występuje nazwa „America noviter reperta”. Amerykę zaznaczono tu jako odrębny kontynent, nie połączony z Azją. Globusów było w Akademii zapewne więcej (m.in. od XVI w. słynny globus nieba Marcina Bylicy), a wraz z coraz liczniej posiadanymi mapami stanowiły według Henryka Barycza dowód „dokonywającej się w Krakowie rewolucji w zakresie nauk o Ziemi”.

 

Globus Jagielloński (1511) z zaznaczonym po raz pierwszy kontynentem Ameryki. Zbiory Muzeum UJ 

Globus nieba Marcina Bylicy, (1480). 
Zbiory Muzeum UJ

 
Geografię polską rozsławił jednak przede wszystkim Maciej z Miechowa (zwany też Miechowitą, 1457-1523), historyk, geograf, lekarz, bibliofil, wielokrotny rektor Akademii Krakowskiej. W 1517 r. ukazało się jego skromne objętościowo dziełko „Traktat o dwóch Sarmacjach” („Tractatus de duabus Sarmatiis, Asiana et Europiana”). Tłumaczone z łaciny w 1535 r., było pierwszą drukowaną w języku polskim książką geograficzną, a równocześnie pierwszą nowożytną pracą o Europie Wschodniej. Dzieło doczekało się ponad dwudziestu wydań w różnych krajach, m.in. w Niemczech, Włoszech, Holandii, Rosji. O rozgłosie tej pracy świadczyć może fakt, że w XVI w. trafiła ona do geograficznego piśmiennictwa chińskiego. Osiągnięcia Macieja z Miechowa upoważniają historyków do uznania go za najwybitniejszego geografa polskiego aż do upadku Rzeczypospolitej w XVIII wieku.

Maciej z Miechowa 
(ok.1457-1523) 

Zbiory Muzeum UJ

 

Mikołaj Kopernik (1473-1543),
 obraz olejny z XVII w., malarz nieznany. Zbiory Muzeum UJ

Wychowankiem Uniwersytetu Jagiellońskiego był także Mikołaj Kopernik (1473-1543), wielki uczony, zasłużony też dla rozwoju geografii. W 1543 r. opublikował on wiekopomne dzieło „De revolutionibus orbium coelestium” („O obrotach sfer niebieskich”). Umożliwiło ono nowe spojrzenie na geografię, szczególnie na geografię fizyczną. Udowadniając, że ląd z wodą tworzy jedną kulę („unum globum”), obalił średniowieczną teorię – utrzymującą się do jego czasów - o braku kulistości Ziemi. Początek zainteresowań Kopernika geografią przypada jeszcze na lata jego studiów, a bezpośredni wpływ na to miały docierające do Krakowa wieści o odkryciach nowych lądów. Słowa dotyczące odkryć geograficznych odnajdujemy w I Księdze „O obrotach sfer niebieskich”.
 
Bernard Wapowski (1450 lub 1470-1535), kartograf, humanista. Twórca pierwszej mapy Polski w skali 1:1 000 000 (1526), rzadko wówczas stosowanej. Niestety klocki drukarskie i prawie cały nakład spłonęły podczas pożaru Krakowa w 1528 r. Zachowane fragmenty zostały odnalezione w latach międzywojennych XX w. Wapowski uznany został „ojcem” polskiej kartografii. Przyjaźnił się z Kopernikiem. 

Z Krakowem związany był przez szereg lat Marcin Bielski (1495-1575), historyk i geograf, autor pierwszej napisanej w języku polskim geografii powszechnej (Kroniki wszystkiego świata, 1551), w której uwzględnił odkrycie Ameryki oraz wprowadził do polskiej literatury nazwisko Krzysztofa Kolumba. Był pierwszym Polakiem, który opisał podróż dookoła Ziemi Ferdynanda Magellana.

 

Marcin Kromer 
(1512-1589)

Zbiory Muzeum UJ

Marcin Kromer (1512-1589), dawny student Akademii Krakowskiej, pozostawił po sobie jeden z najlepszych opisów geograficznych Polski (1578). Praca była wielokrotnie wznawiana, tłumaczono ją na szereg języków. Jeszcze w formie rękopisu przekazano ją królowi Henrykowi Walezemu. Dzieło (poniżej) miało istotny wpływ na promocję Polski na Zachodzie i bardzo długo należało do najpopularniejszych prac o naszym kraju.

 


Z Akademii Krakowskiej wywodził się również Wacław Grodecki (Grodziecki) (ok. 1535-1591), kartograf i duchowny. W oparciu o mapę Wapowskiego opracował on mapę Polski z indeksem 724 nazw geograficznych (ok. 1561) (POWYŻEJ).  Zadedykował ją królowi Zygmuntowi Augustowi. Mapy Grodeckiego zamieścił w swym atlasie Abraham Ortelius (Teatrum Orbis Terrarium, 1570).  

Jan Brożek 
(1585-1652)

Zbiory Muzeum UJ

Ostatnim wielkim astronomem tej epoki był Jan Brożek (1585-1652), również wybitny matematyk, pierwszy polski historyk nauki. Uczestniczył w fundacji Katedry Geometrii Praktycznej (1631), uważanej za pierwszą w Europie katedrę geodezyjno-kartograficzną. Prowadził pomiary klimatologiczne, wykładał geografię, w planach miał opracowanie mapy Polski. Gorący wielbiciel Kopernika i Kolumba. Podarował Akademii słynny Globus Jagielloński. 
 

Okres Odrodzenia w polskiej geografii Bolesław Olszewicz spina klamrą lat około 1450 do 1620. Za najważniejszy uważa okres 1490-1550, stanowiący „złoty wiek” dawnej geografii polskiej, która osiągnęła wówczas poziom światowy. Wiąże to z następującymi wydarzeniami:

  • wykształceniem się w Akademii Krakowskiej ośrodka, który przyciągnął i wykształcił wielu geografów, zarówno Polaków, jak też obcokrajowców. Prowadzone w Akademii od końca XV w. zajęcia z geografii należały do najdawniejszych znanych wykładów uniwersyteckich z tej dziedziny w Europie;
  • podważeniem autorytetu Arystotelesa oraz wyzwalaniem się spod wpływów Ptolemeusza, Pliniusza Starszego i innych twórców starożytnych;
  • szybkim dopływem do Polski wiadomości o odkryciach geograficznych;
  • usamodzielnieniem się geografii;
  • pojawieniem się piśmiennictwa geograficznego w języku polskim (od 1535);
  • silnych związków geografów polskich z uczonymi z innych krajów.

3.4. Reforma Uniwersytetu i wkład Hugona Kołłątaja oraz Komisji Edukacji Narodowej w rozwój geografii.

Na okres 1746-1758 przypada działalność reformatorska w zakresie programów nauczania biskupa krakowskiego Andrzeja Stanisława Załuskiego (1695-1758), kanclerza Akademii Krakowskiej. Najbardziej przyczynił się on do modernizacji krakowskiej szkoły matematycznej. W ramach kursu matematyki miały się odbywać zajęcia z matematyki stosowanej, obejmującej m.in. geografię, astronomię oraz geodezję. Od tego czasu geografia uniwersytecka na wiele lat była związana przede wszystkim z takimi kierunkami, jak matematyka oraz astronomia.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. zaczął się okres dogłębnej reformy uniwersytetu. Działo się tak przede wszystkim dzięki nowemu systemowi szkolnemu stworzonemu przez Komisję Edukacji Narodowej, działającej w latach 1773-1794. W zakresie nauczania szkolnego zaleciła ona m.in. „położenie szczególnego nacisku na nauki ścisłe, geografię i historię”. Nic zatem dziwnego, że koniec XVIII w. zaowocował pojawieniem się różnych podręczników szkolnych z zakresu geografii. Poziom tych wydawnictw nie zawsze był wysoki, ale wszystkim autorom przyświecała idea szerzenia wśród młodzieży wiedzy geograficznej.

Andrzej Stanisław Załuski 
(1695-1758)

Zbiory Muzeum UJ

Hugo Kołłątaj 
(1750-1812)

Zbiory Muzeum UJ

Wśród czołowych postaci polskiego oświecenia były osoby, które w istotny sposób wpłynęły na rozwój geografii. Z Uniwersytetem Jagiellońskim związani byli przede wszystkim Hugo Kołłątaj oraz Jan Śniadecki. W polskiej geografii zaczęły się stopniowo wykształcać dwa nurty (kierunki) badawcze: matematyczno-fizyczny (reprezentowany np. przez J. Śniadeckiego) oraz przyrodniczo-fizyczny, zwany też fizjograficznym (zainicjowany przez Stanisława Staszica). Gdzieś w tle towarzyszył im nurt geografii gospodarczej, który niektórzy badacze określają jako nurt gospodarczo-polityczny. Ale okres oświecenia charakteryzował się również pojawianiem się coraz liczniejszych prac z geografii człowieka, z których wiele miało charakter aplikacyjny. Dominowały trzy typy prac badawczych: a) związane z podróżnictwem i jego znaczeniem geograficznym i kulturowym, b) reprezentujące kierunek ekonomiczno-statystyczny i historyczny, c) prace o charakterze regionalnym. 

Ważną rolę w reformowaniu szkolnictwa i nauki odegrał rektor Uniwersytetu (1783 – 1786) Hugo Kołłątaj, jeden z twórców Komisji Edukacji Narodowej. Reformy zakładały m. in. rozwój geografii. Przedstawił projekty sporządzenia szczegółowego opisu topograficznego kraju oraz opracowania dokładnej geografii Polski. Był inicjatorem wielu pomiarów Krakowa i najbliższej okolicy (m. in. tzw. Plan Kołłątajowski, 1785). Wiele zdziałał na rzecz podniesienia poziomu nauczania w szkolnictwie, w tym również w zakresie geografii. Główne jego dzieło Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach rodu ludzkiego (1842) poświęcone było przede wszystkim naukom o Ziemi. Porównywane jest z "Kosmosem" Alexandra Humboldta. Reformy Kołłątaja przyniosły pewne efekty. Jedną z katedr matematyki otrzymał w 1780 r. Feliks Radwański, który wykładał m. in. geografię i hydrografię. Jan Śniadecki w swoich wykładach z matematyki wyższej i astronomii (1786-1789) uwzględniał problematykę z zakresu geografii fizycznej, głównie meteorologii i klimatologii. Na Wydziale Filozoficznym powstała Katedra Historii Powszechnej i Geografii (1809). 

 


Na okres krakowski przypada twórczość geograficzna Jana Śniadeckiego (1756-1830), matematyka, astronoma, filozofa, profesora UJ, działacza KEN, a później rektora Uniwersytetu w Wilnie. Założyciel obserwatoriów astronomicznych w Krakowie i Wilnie oraz stacji meteorologicznej przy obserwatorium krakowskim (1792), która funkcjonuje do chwili obecnej. Przeprowadził dokładny pomiar długości geograficznej Krakowa. Jego monumentalne dzieło Jeografia, czyli opisanie matematyczne i fizyczne Ziemi (1804) (patrz PONIŻEJ) wykorzystywano w Europie do końca XIX w. Był to pierwszy oryginalny podręcznik geografii matematycznej i fizycznej.Na początku XIX w. było to najlepsze dzieło z tego zakresu w Europie, stąd liczne tłumaczenia na języki obce. W wykładach z matematyki wyższej i astronomii uwzględniał m. in. problematykę z zakresu geografii fizycznej. 

Jan Śniadecki 
(1756-1830)

Zbiory Muzeum UJ

 
Nawet w chwilach ciężkich geografia była obecna w działalności Uniwersytetu. Było to możliwe głównie dzięki aktywności fizyków, astronomów, matematyków - np. Wawrzyńca Józefa Sałtszewicza, Józefa Alojzego Putanowicza, Józefa Łęskiego, Romana Markowskiego, Jana Kantego Steczkowskiego, Franciszka Karlińskiego, Stefana Kuczyńskiego, Teofila Żebrawskiego, Franciszka Karlińskiego, a także przedstawicieli innych nauk - np. Jana Jaśkiewicza czy Ludwika Zejsznera.

Dużym zainteresowaniem cieszyły się wykłady Józefa Franciszka Łęskiego (1760-1825), astronoma i dyrektora Obserwatorium Astronomicznego UJ, matematyka, nauczyciela topografii w Szkole Kadetów, profesora UJ, pomysłodawcy „Izby Topograficznej” w okresie Księstwa Warszawskiego. 

Józef Franciszek Łęski 
(1760-1825)

Program wykładów z geografii matematycznej przygotowany przez dyrektora Obserwatorium Astronomicznego UJ Józefa Łęskiego, ok. 1820 r. Prowadzono je w ramach zajęć z astronomii. Arch. UJ, sygn. WF I 23.


Jan Kanty Steczkowski 
(1807-1872)

Przed 1850 r. na uniwersyteckim Wydziale Filozoficznym obroniono pierwsze w Polsce prace doktorskie związane z geografią. W 1828 r. Jan Kanty Steczkowski, późniejszy profesor matematyki UJ, przedstawił rozprawę pt. De longitudine geographica, zaś w r. 1832 Teofil Żebrawski rozprawę O sieciach do kart geograficznych, astronomicznych i morskich. Ponadto na Wydziale Lekarskim Franciszek Marczykiewicz obronił pracę doktorską pt. Hydrografia miasta Krakowa i jego okręgu (1847).
 

Jednym z entuzjastów geografii był Teofil Żebrawski, topograf wojskowy, z wykształcenia architekt. Był uczestnikiem powstania listopadowego. W 1834 r. wykładał geodezję i topografię na UJ. Brał udział w powstaniu krakowskim (1846), co spowodowało rozpisanie za nim przez władze austriackie listu gończego. Autor i wydawca map Rzeczypospolitej (1833), wielu planów m. Krakowa oraz mapy zdrojowisk Galicji i Bukowiny (1862). Była to pierwsza mapa  z tej dziedziny, do dzisiaj wykorzystywana przez badaczy historii polskiego zdrojownictwa. Zamierzał zostać profesorem geografii na UJ, na co jednak nie wyraziły zgody władze cesarstwa. Zaprojektował m. in. tzw. Groby Zasłużonych na Skałce. Radny m. Krakowa 1868, członek Tow. Nauk. Krak. (od 1866), a następnie Akademii Umiejętności (1872).

Teofil Żebrawski
(1800-1887)

List gończy policji za Teofilem Żebrawskim, 1847. 
Zbiory Bibl. Jag.., sygn. „rara” nr 8

T. Żebrawski, 1862, Mappa zdrojowisk lekarskich w Galicyi i Bukowinie (fragment) 


PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE
Przygotowanie stron oraz oprawa graficzna: Marek Drewnik