Antoni Jackowski, Izabela Sołjan

4. Pierwsza w Polsce Katedra Geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wincenty Pol i jego geografia


 
W 1849 r. władze cesarstwa zamierzały dokonać reformy uniwersytetów austriackich. Wykorzystując tę okazję, Senat Uniwersytetu postanowił wystąpić do Ministerstwa Wyznań i Oświecenia Publicznego o zwiększenie liczby katedr. Wśród wnioskowanych nowych placówek była również katedra geografii.

W tym czasie brak było w Rzeczypospolitej wykształconego geografa, który mógłby prowadzić zarówno badania naukowe, jak też działać na niwie dydaktycznej. Szczęśliwie się złożyło, że plany uzyskania katedry geografii posiadał Wincenty Pol (1807-1872), znany przede wszystkim jako poczytny poeta. 

W połowie września 1849 r. pojawił się on w Wiedniu, a głównym celem przyjazdu była wizyta u Leona Leopolda Thuna (1811-1888), ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego w Austrii. Pol przedstawił mu swoją wizję nowoczesnej geografii uniwersyteckiej, która trafiła do przekonania tego wysokiej rangi urzędnika. Kandydaturę Pola pozytywnie zaopiniowali uczeni przyrodnicy z Wiednia i Pragi. W dniu 8 listopada 1849 r. wydano postanowienie o mianowaniu Wincentego Pola „profesorem powszechnej, fizycznej i porównawczej geografii” w „Uniwersytecie Krakowskim”. Nominację na profesora otrzymał niemal równocześnie z decyzją o powołaniu katedry geografii. 

Wincenty Pol (1807-1872).
 Portret z autografem, litografia, M. Fajans, 1855. 
Wojew. Arch. Państw. w Krakowie, sygn. E 80.

 

Zawiadomienie Komisji Gubernialnej o nominacji W. Pola profesorem geografii UJ, 1849. Arch. UJ, S II 880

Katedra utworzona w uniwersytecie przez Pola była pierwszą taką placówką na ziemiach polskich (a drugą w Europie po Berlinie). Zwrócił on uwagę m. in. na rangę badań terenowych w procesie kształcenia geografów. Zainicjował tego typu badania w Karpatach, a także wycieczki dla studentów. Określany jest „ojcem” nowożytnej geografii polskiej. Doktor honoris causa UJ (1850), członek Akademii Umiejętności (1872). W dniu 30 września 1852 r. władze austriackie usunęły z uczelni W. Pola, przede wszystkim za działalność patriotyczną. Równocześnie w styczniu 1853 r. zlikwidowano Katedrę Geografii. Usunięcie z katedry stanowiło dla Pola wielką tragedię i było początkiem najtrudniejszego okresu w jego życiu. W zasadzie nie prowadził już żadnych badań geograficznych, a ukazujące się publikacje zawierały materiał pochodzący z wcześniejszych wypraw naukowych lub z wykładów w uniwersytecie. W pierwszym okresie po zdymisjonowaniu podejmował pewne starania, aby odzyskać utracone stanowisko. Było do przewidzenia, że nie przyniosą one efektów, jako że o jego usunięciu oprócz przyczyn natury politycznej decydowały też (a może przede wszystkim?) zawiści osobiste wpływowych osób. 

 

W lecie 1850 r. na Kraków spadła jedna z największych klęsk w dziejach miasta. W dniu 18 lipca wybuchł groźny pożar, który powstał w wyniku zapalenia się młynów przy ul. Krupniczej. Niebawem zaczęła płonąć ul. Gołębia, a potem ul. Wiślna. Spłonęły m. in. kościoły oo. Franciszkanów i Dominikanów, Pałac Biskupi oraz 160 kamienic w Śródmieściu. Pożar zatrzymano dopiero na linii Mały Rynek i Planty. W ratowaniu obiektów uczelnianych zasłużyli się profesorowie: Wincenty Pol, Józef Muszyński i Stefan Kuczyński. Wspólnie ze studentami ratowali zbiory Biblioteki Jagiellońskiej, mieszczącej się wówczas w Collegium Maius. 

Pożar Krakowa, Rynek Główny, lipiec1850. Mal. Teodor Baltazar Stachowicz. Muz. Hist. M. Krakowa, sygn. MHK 2466/III

W. Pol, Fragment podania do Wydz. Filozof. UJ o przywrócenie Katedry, 12 grudnia 1869. Arch. UJ, sygn. S II 880.

W czasie gdy Pol ratował zbiory uniwersyteckie spłonęło jego mieszkanie wraz z rękopisami wielu wykładów, cennymi zbiorami kartograficznymi, a także manuskryptem Geografii Monarchii Austriackiej. Pożoga objęła również drukarnię z przygotowanym do wydania skryptem akademickim Pola wraz z licznymi wykonanymi przez niego mapami. Mapy dla W. Pola kreślił głównie Franciszek Wolański.

W 1869 r. pracujący w uniwersytecie przyjaciele Pola podjęli działania zmierzające do przywrócenia mu profesury i katedry. Teoretycznie było to możliwe, jako że po otrzymaniu autonomii otwierała się możliwość anulowania przez władze dawnej decyzji pozbawiającej Pola profesury z przyczyn natury politycznej. Promotorem tych działań był ówczesny prodziekan Wydziału Filozoficznego Stefan Kuczyński. Podanie Pola w tej sprawie nosi datę 12 grudnia 1869 r. 

 

Wycieczka W. Pola ze studentami w Tatry w 1852 r., Dolina Kościeliska, stawianie krzyża z napisem „I nic nad Boga”. Władze austriackie uznały to za manifestację patriotyczną.



Główne zasługi Wincentego Pola to m. in.:
  • Ukazanie geografii jako nauki syntetyzującej oraz badającej zjawiska i procesy zachodzące w czasie i przestrzeni;
  • Uznanie wycieczek za integralną część nauczania geografii uniwersyteckiej, a także jako metodę umożliwiającą zbieranie materiałów i weryfikację w terenie zgromadzonych informacji.
  • Wypracowanie koncepcji nazw geograficznych ziem Rzeczypospolitej i ich ujednolicenia oraz podjęcie próby sprecyzowania terminologii geograficznej, głównie w oparciu o nazwy ludowe;
  • Zainicjowanie studiów związanych z krajobrazem ziem polskich (spostrzeżenia natury geomorfologicznej, hydrograficznej, a także z zakresu regionalizacji - m.in. syntezy regionów geograficznych Polski);
  • W badaniach geograficznych ważne miejsce zaczęła stanowić działalność człowieka. Jako pierwszy w Polsce Pol wprowadził wykład uniwersytecki „Geografia powszechna handlowa” i przedstawił koncepcję tej dyscypliny geograficznej, która dała początek późniejszej antropogeografii;
  • Podjęcie próby określenia „odrębności historycznego obszaru Polski”, głównie w oparciu o analizę elementów fizjograficznych;
  • Stworzenie podwalin pod rozwój geografii roślin,
  • Podkreślenie silnych związków geografii z etnografią. Będzie to charakterystyczna cecha szkoły krakowskiej do 1950 r.

 

W dniu 13 października 1881 r. prochy Wincentego Pola zostały przeniesione z Cmentarza Rakowickiego do Krypty Zasłużonych na krakowskiej Skałce. 

I

Zawiadomienie Rektora UJ o śmierci 
Wincentego Pola, 3 grudnia 1872 r.
Arch. UJ, sygn. S II 880.


PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE
Przygotowanie stron oraz oprawa graficzna: Marek Drewnik