Antoni Jackowski, Izabela Sołjan

5. Próby przywrócenia geografii na Uniwersytecie


 
Działalność akademicka Wincentego Pola sprawiła,  że geografia powoli zaczęła być dostrzegana i uznawana jako samodzielna dyscyplina naukowa i kształcenia uniwersyteckiego. Nie znajdowało to jednak odzwierciedlenia zarówno w strukturze organizacyjnej uniwersytetu, jak też  w programie studiów czy w badaniach naukowych.  

W pierwszym okresie po usunięciu Pola o istnieniu geografii świadczyły jedynie przeprowadzane na Wydziale Filozoficznym przewody doktorskie. Do czasu reaktywacji Katedry Geografii w 1877 r. zarejestrowano dwa doktoraty geograficzne. Autorami rozpraw byli: Eugeniusz Janota (Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin, 1860) oraz Feliks Berdau (Karpaty w ogóle, a w szczególności pod względem geograficznym, geognostycznym i botanicznym, 1866). Inna rzecz, że ciągle nie było odpowiedniego kandydata, który mógłby „wskrzesić” geografię na Uniwersytecie. 

Eugeniusz Arnold Janota (1823-1878), Fragment Przewodnika w wycieczkach 
na Babią Górę, do Tatr i Pienin, Kraków 1860. 


Franciszek Czerny - Schwarzenberg 
(1847-1917)

Dopiero w 1874 r. Wydział Filozoficzny desygnował na przyszłego kierownika Katedry Geografii Franciszka Czernego - Schwarzenberga (1847-1917). Ponieważ z wykształcenia był historykiem uzyskano dla niego dwuletnie stypendium do Austrii i Niemiec celem uzupełnienia wiadomości z zakresu geografii. W dniu 20 września 1877 r. decyzją cesarza został mianowany nadzwyczajnym profesorem geografii, wtedy też oficjalnie „wskrzeszono” Katedrę Geografii, którą kierował do przejścia na emeryturę w 1914 r. W latach 1891-1893 był dziekanem Wydz. Filozof. UJ. Dorobek naukowy miał skromny. Były to prace z zakresu historii, historii geografii, geografii fizycznej, regionalnej, politycznej. Najważniejszą pozycją była Ogólna geografia handlowa (1889), w której wprowadził do naszej literatury pojęcie „antropogeografia”. W latach 1891-1914 pełnił funkcję prezesa Państwowej Komisji Egzaminacyjnej dla Kandydatów na Nauczycieli Szkół Średnich w Krakowie. Ułatwił przeprowadzenie habilitacji Ludomirowi Sawickiemu i Jerzemu Smoleńskiemu (1910). 

 

 

Ogólna geografia handlowa F. Czernego

Rozwój wiedzy o Ziemi... F. Czernego


 

Studenci geografii uzupełniali swoje wiadomości wysłuchując „pozakursowych” wykładów innych wybitnych uczonych. Z uniwersytetem związana była działalność Maurycego Piusa Rudzkiego (1862-1916), twórcy Katedry Geofizyki Matematycznej i Meteorologii (1895), pierwszej takiej placówki uniwersyteckiej na świecie. Do 1886 r. był docentem geografii na Uniwersytecie w Odessie. Prowadził wykłady m. in. z meteorologii i fizyki Ziemi. W znacznym stopniu przyczynił się do powstania w Zakopanem stacji meteorologicznej, założonej przez Sekcję Przyrodniczą Towarzystwa Tatrzańskiego.  

Maurycy Pius Rudzki 
(1862-1916)

 


 

Antoni Rehman (1840-1917)

 

Z Krakowem związany był również Antoni Rehman (1840-1917), znany geobotanik oraz podróżnik. Po uzyskaniu habilitacji z zakresu „geografii botanicznej” (1868) upatrywano w nim następcę Pola. Atrakcyjność wykładów podnosiły materiały pochodzące z licznych jego podróży (Karpaty, Kaukaz, Krym, Afryka Południowa, kraje europejskie). W 1882 r. przeszedł na Uniwersytet Lwowski, tworząc tam drugą na ziemiach polskich Katedrę Geografii, którą kierował przez szereg lat.

Ważną rolę w rozwoju geografii odegrała Komisja Fizjograficzna, powołana w 1865 r. przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie. W Komisji działały osoby zainteresowane geografią, a szerzej naukami o ziemi,  ze wszystkich zaborów. Zainicjowała ona systematyczne badania naukowe w Karpatach. Utworzona w ramach Komisji w 1866 r. sekcja meteorologiczna miała duże zasługi dla utrwalenia stałych obserwacji pogodowych w Polsce. Ponadto badaniom geograficznym sprzyjało utworzone w 1873 r. Towarzystwo Tatrzańskie. 

Zapewne podczas spotkań w Komisji Fizjograficznej występowali L. Sawicki i J. Smoleński. Tutaj przypuszczalnie poznał ich F. Czerny-Schwarzenberg, który później był ich „patronem” w przewodzie habilitacyjnym. Prace z początku XX w. Ludomira Sawickiego (raport z podróży odbytej wspólnie z W. M. Davisem w 1908 r., a także Przestrzeń życiowa ‹Ekumena› na ziemiach polskich. Szkic antropogeograficzny, 1916 - PONIŻEJ Z LEWEJ) i Jerzego Smoleńskiego (praca doktorska o dolnym senonie w Bonarce, 1906 oraz Krajobraz Polski, 1912 - PONIŻEJ Z PRAWEJ), mają charakter nieprzemijający i są cytowane do dnia dzisiejszego.


Po przejściu Czernego na emeryturę (1914) Sawicki objął po nim Katedrę Geografii. Dzięki licznym staraniom udało mu się przekształcić katedrę w pierwszy w Polsce nowoczesny Instytut Geograficzny (1917). W dziele tym pomagał mu J. Smoleński. Dzięki obu uczonym Kraków stał się w latach międzywojennych największym ośrodkiem geograficznym w Polsce, jedynym, w którym w ramach jednego Wydziału i Instytutu funkcjonowały przejściowo dwie katedry geograficzne.

 

 Nominacja Ludomira Sawickiego na profesora nadzwyczajnego geografii UJ, 1916, Arch. UJ.


PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE
Przygotowanie stron oraz oprawa graficzna: Marek Drewnik