Antoni Jackowski, Izabela Sołjan

6. Sylwetki geografów (1914-2012)

 
   Ludomir Sawicki (1884-1928), absolwent geografii na Uniwersytecie Wiedeńskim, geograf, hydrograf, limnolog, antropogeograf, prekursor klimatycznej geomorfologii krasowej i geomorfologii dynamicznej, a także badań z zakresu geografii człowieka, profesor UJ. Był jednym z najwybitniejszych geografów-geomorfologów Europy i świata. Organizator nowoczesnego Instytutu Geograficznego UJ (1918), którym kierował do śmierci. Członek PAU. Dzięki jego staraniom UJ uzyskał dla geografii budynek przy ul. Grodzkiej 64 (1921). Współzałożyciel PTG (1918), inicjator I Zjazdu Słowiańskich Geografów i Etnografów (Praga 1924), główny organizator II Zjazdu w Polsce (1927). W latach 1926-1927 – sekretarz generalny Komitetu Narodowego Geograficznego w Polsce. Autor m.in. atlasów geograficznych, w tym również dla szkół, założyciel wydawnictwa „Orbis” drukującego podręczniki, mapy i atlasy przeznaczone głównie dla studentów i nauczycieli geografii. Twórca akcji ekspedycyjnej. Organizował szereg wypraw ekspedycyjnych UJ, głównie do krajów azjatyckich oraz zachodniej i południowej Europy. W czasie wyprawy na Bałkany w 1928 r. śmiertelnie zachorował na nieuleczalną wówczas malarię tropikalną i zmarł tuż po zakończeniu ekspedycji. Pozostawił wiele znaczących prac dotyczących krasu, rzeźby górskiej, glacjalnej, osuwisk, źródeł, jezior, rozmieszczenia ludności, związków komunikacji z rzeźbą, pasterstwa w Karpatach.
   Jerzy Smoleński (1881-1940), geolog, geograf fizyczny, hydrograf, oceanograf, klimatolog, antropogeograf. Był uważany za czołowego geomorfologa swoich czasów. Często nazywał geomorfologię „jądrem geografii fizycznej”. W latach 1910-1921 docent geografii fizycznej UJ, od 1921 r. profesor UJ. W 1921 r. został kierownikiem nowo utworzonej Katedry Geografii Fizycznej, w 1929 r. dyrektorem Instytutu Geograficznego UJ (po śmierci L. Sawickiego). Od 1933 r. członek Senatu UJ, w 1937 r. wybrany Dziekanem Wydziału Filozoficznego UJ. Członek korespondent PAU (od 1935), PTG, członek Polskiego Narodowego Komitetu Międzynarodowej Unii Geograficznej oraz Państwowej Rady Ochrony Przyrody (od 1925), pod koniec lat 30. XX w. jej przewodniczący. Członek i Przewodniczący Komitetu Demograficznego przy Lidze Narodów w Genewie (1939). Wiceprzewodniczący Związku Ziem Górskich. Wykładowca w AH w Krakowie oraz w Szkole Nauk Politycznych UJ. Prowadził badania nad rzeźbą Podola, Karpat Fliszowych, Kotliny Sandomierskiej, Wyżyny Krakowskiej, jeziorami tatrzańskimi. Przedstawił rozwój badań nad morfologią dna mórz, opracował program badań klimatologicznych  w Pieninach, kierował badaniami klimatologicznymi i niwalnymi w Tatrach. Zainicjował studia nad rozmieszczeniem i gęstością ludności w Polsce, był jednym z prekursorów badań w zakresie geografii politycznej. Zasłużony dla rozwoju planowania przestrzennego i regionalnego w Polsce, a także geografii regionalnej. Przewodniczący Komisji Regionalnego Planu Zabudowy Okręgu Krakowskiego (od 1937 r.). Wiele działał na rzecz popularyzacji geografii. W dniu 6 listopada 1939 r. wraz z grupą profesorów UJ został aresztowany (Sonderaktion Krakau) i wywieziony do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen - Oranienburg, gdzie zmarł z wycieńczenia 5 stycznia 1940 roku. 
  Maria Dobrowolska (1895-1984), geograf, prof. dr hab. Wychowanka UJ, gdzie w latach 1915-1919 studiowała geografię. Wieloletnia wolontariuszka. Tutaj w 1921 roku obroniła swą rozprawę doktorską (promotor L. Sawicki). Pierwsze prace ukazywały się pod jej panieńskim nazwiskiem Mrazek (Mrazkówna). W latach międzywojennych główne swoje zainteresowania koncentrowała wokół zagadnień historyczno-geograficznych i osadniczych, potem też prace z geografii ludności oraz teorii i struktury wewnętrznej regionu. Wieloletnia nauczycielka krakowskich szkół średnich. Działalności tej nie przerwała nawet w latach wojny, kierując tajnym ośrodkiem nauczania nr 6 w Krakowie-Dębnikach, który mieścił się w jej mieszkaniu. Od 1949 r. związana z WSP w Krakowie (dzisiejszym Uniwersytetem Pedagogicznym), gdzie była profesorem i tworzyła katedrę i Instytut Geografii. Wieloletni działacz PTG.  
  Bogdan Zaborski (1901-1985), geograf, docent UJ (1930) i profesor UJ (1930-1933) oraz UW. Kierownik Zakładu Antropogeografii UW (1938-1939). Uwięziony przez Sowietów (1939). Z Armią Andersa przedostał się na Zachód. Od 1944 r. kierownik Polskiego Instytutu Geograficznego w Londynie i profesor tamtejszego uniwersytetu. Od 1948 r. profesor uniwersytetów w Ottawie i Montrealu (Kanada). Do Polski nie wrócił. Prace z antropogeografii, z geografii ludności, osadnictwa oraz z kartografii.

 

  Stanisław Korbel (1882-1956), absolwent geografii i historii UJ, lektor kartografii. W latach 1924-1939, wykładowca Akademii Handlowej (obecnie Uniwersytet Ekonomiczny). Więzień (wspólnie z żoną Anną) Berezy Kartuskiej (1939) za rzekomą zdradę stanu związaną z faktem opublikowania w Wiedniu Atlasu świata (1939). Uwięziony z profesorami UJ w ramach Sonderaktion Krakau i wywieziony do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Zwolniony w 1940 r.,  w latach 1941-1945 był nauczycielem w tajnej Szkole Handlowej w Krakowie. Twórca polskiej szkoły stenografii. Prace z zakresu kartografii. 
    Stanisława Niemcówna (1891-1961), studiowała na UJ geografię i historię, absolwentka geografii, uczennica i bliski współpracownik L. Sawickiego. Aktywnie działała w Kole Geografów i Historyków UJ. Doktor geografii (1918). Nauczycielka szkół średnich Krakowa, od 1923 do 1939 wykładowca metodyki nauczania geografii w Studium Pedagogicznym UJ. Była współtwórcą nowoczesnej polskiej dydaktyki i metodyki geografii. Przez szereg lat kierowała Ośrodkiem Metodycznym w Krakowie. Prowadzone przez nią lekcje pokazowe w szkołach były znane w całej Polsce. Prace z zakresu dydaktyki i metodyki geografii oraz z geografii regionalnej. Działacz krajoznawczy. W latach okupacji brała udział w tajnym nauczaniu. Po wojnie ciężko chorowała i nie wróciła do pracy zawodowej. 
  Rodion Mochnacki (1898-1981), absolwent geografii UJ, uczeń L. Sawickiego. Doktor geografii UJ (1924). Stały współpracownik Instytutu Geograficznego UJ. Nauczyciel szkół średnich Krakowa, wybitny specjalista w zakresie dydaktyki i metodyki geografii. Po wojnie profesor WSP w Krakowie (ob. Uniwersytet Pedagogiczny). Działacz PTG. Prace z zakresu geografii regionalnej, dydaktyki i metodyki geografii.

 

   Walenty Winid (1894-1945), profesor Akademii Handlowej (obecnie Uniwersytet Ekonomiczny) w Krakowie (od 1937), docent antropogeografii UJ (1938-1939). Prekursor wdrażania metod ilościowych w geografii i kartografii, badacz stosunków amerykańskich. Prace z geografii regionalnej i miast. Uwięziony w ramach Sonderaktion Krakau i wywieziony do Sachsenhausen. Powrócił w 1940 r. Powtórnie aresztowany przez gestapo za udział w tajnym nauczaniu, zginął w obozie koncentracyjnym w Auschwitz 19 stycznia 1945 r. 
  Walerian Łoziński (1880-1944), geograf, geomorfolog, geolog, gleboznawca, profesor UJ. Wprowadził do międzynarodowej literatury geograficznej pojęcie „peryglacjału”. Autor wielu prac i map glebowych z obszaru Pogórza Karpackiego, współautor Mapy gleb Europy (1937). W latach 1923-1928 był konsultantem geologicznym w przemyśle naftowym. Dla geografów prowadził zajęcia z gleboznawstwa, meteorologii oraz geologii. 
  Stanisław Srokowski (1872-1950), geolog, geograf, nauczyciel, dyplomata, w latach 1935-1945 docent geografii regionalnej UJ, po wojnie profesor geografii UW. Pierwszy dyrektor Instytutu Bałtyckiego. Przewodniczący PTG. Prace z geografii gospodarczej Polski i świata, zwłaszcza cenione do dziś podręczniki. 
  Józef Szaflarski (1908-1989), geograf, geomorfolog, limnolog, kartograf, dydaktyk. Asystent w Instytucie Geograficznym UJ (1931-1939), doktor (1931) i docent (1939) geografii UJ, prof. UJ (1946-1954), potem profesor WSE w Katowicach (1954-1973) i Uniwersytetu Śląskiego. Podczas okupacji niemieckiej brał czynny udział w tajnym nauczaniu na UJ. Po wojnie współorganizował od nowa instytut i był jego pierwszym kierownikiem (1945). Organizator i pierwszy dyrektor Instytutu Geografii Uniwersytetu Śląskiego. 
  Jan Flis (1912-1993), prof. dr hab., geograf fizyczny i kartograf, pracownik Instytutu w okresie 1933-1936 oraz 1948-1960, docent UJ, profesor WSP (obecnie Uniwersytet Pedagogiczny) w Krakowie. Jeden z twórców powojennej polskiej dydaktyki geografii. W latach 1936-1939 pracownik Biura Planowania Regionalnego Związku Ziem Górskich w Warszawie, 1939 asystent w Zakładzie Antropogeografii UW. 1941-1946 służba w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Po wojnie szykanowany za swoje przekonania i służbę w armii gen. Andersa. W dorobku prace z geomorfologii, geografii fizycznej, geografii regionalnej, kartografii, dydaktyki geografii.
  Antoni Wrzosek (1908-1983) prof. dr hab., absolwent UJ, mgr i doktor geografii UJ (1933), asystent Instytutu Geograficznego UJ w latach 1932-1933, profesor AE we Wrocławiu (rektor w latach 1952-1955) i UJ. Wielce zasłużony badacz Śląska. Współtwórca polskiej antropogeografii, powojennej geografii turyzmu i geografii regionalnej oraz polskiej szkoły planowania przestrzennego i regionalnego. Twórca krakowskiej szkoły geografii przemysłu. Organizator i kierownik Katedry Geografii Ekonomicznej w Instytucie Geografii UJ (1955-1978), Dziekan Wydziału BiNoZ UJ (1964-1969). Doktor honoris causa wrocławskiej AE. Członek wielu krajowych i zagranicznych organizacji i komitetów naukowych. Prace z geografii fizycznej, geografii człowieka, geografii regionalnej, geografii turyzmu. 
  Stanisław Leszczycki (1907-1996), geograf, profesor UJ (1945-1948), dyrektor Instytutu Geograficznego UJ (1945-1947), UW (od 1948) oraz IGiPZ PAN w Warszawie (od 1953). Asystent w Instytucie Geograficznym UJ w latach 1928-1945. Doktor geografii (1933). W 1936 r. utworzył Studium Turyzmu UJ, jedną z pierwszych placówek badawczych tego typu na świecie. W okresie międzywojennym prekursor prac i badań geograficznych dla potrzeb planowania przestrzennego i regionalnego, stworzył podstawy tzw. geografii stosowanej. Aresztowany 6 XI 1939 wraz z profesorami UJ (Sonderaktion Krakau) był więziony w obozach koncentracyjnych  w Sachsenhausen i Dachau, zwolniony 1941. Wykładowca konspiracyjnego UJ. Wiceminister spraw zagranicznych (1946-1950), poseł na Sejm PRL (1947-1952). W latach 1945-1946 rzeczoznawca w sprawie delimitacji granic Polski. Prace z zakresu geografii człowieka, planowania przestrzennego i regionalnego, teorii i historii geografii. Założyciel Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN (1953), członek rzeczywisty PAN. Prezydent Międzynarodowej Unii Geograficznej (1968-1972).
  Władysław Milata (1911-1954), geograf, meteorolog i klimatolog, profesor UJ. Kierownik Zakładu Klimatologii i Meteorologii. W Instytucie Geograficznym UJ asystent od 1931 r. Doktor geografii (1937). Podczas II. wojny światowej w polskiej i brytyjskiej Służbie meteorologicznej. Po powrocie do Polski organizator Biura Pogody PIHM w Krakowie (1948). Był założycielem i pierwszym redaktorem czasopisma „Poznaj Świat” (1948). W latach 1947-1950 również profesor Akademii Handlowej (obecnie Uniwersytet Ekonomiczny) i kierownik Zakładu Geografii Ekonomicznej. Wybitny znawca klimatu Tatr.
   Tadeusz Wilgat (1917-2005), prof. dr hab., mgr geografii UJ, sekretarz Studium Turyzmu UJ. Od 1939 r. w Lublinie. W okresie II. wojny światowej uczestniczył w tajnym nauczaniu. W latach 1945-1949 wykładowca w Instytucie Geograficznym UJ. Profesor UMCS, twórca lubelskiej szkoły badań hydrograficznych i ochrony środowiska. 
  Wiktor Rudolf (Nussbaum) Ormicki (1898-1941), geograf, docent w Instytucie Geograficznym UJ, jeden z twórców polskiego regionalizmu i polskiej antropogeografii. Asystent w Instytucie Geograficznym od 1923 r. Doktor (1926) i docent (1930) geografii. Ponadto wykładowca Instytutu Pedagogicznego w Katowicach, AH w Krakowie, UJK we Lwowie, współpracownik Instytutu Badań Spraw Narodowościowych w Warszawie i Komisji dla Badań Łemkowszczyzny. W dniu 15 czerwca 1939 r. Rada Wydziału Filozoficznego UJ jednomyślnie uchwaliła wniosek o mianowanie go profesorem tytularnym. Wybuch wojny powstrzymał realizację tego wniosku. Uczestnik zebrania profesorów UJ w dniu 6 listopada 1939 r. (Sonderaktion Krakau). Aresztowany, znalazł się wraz z innymi pracownikami UJ, w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen-Oranienburg. W 1940 r. przetransportowany do obozu w Dachau, a stamtąd do obozu w Gusen (filia obozu z Mauthausen), gdzie pracował w kamieniołomach. Nie tracił jednak hartu ducha, włączał się w organizowane pogadanki naukowe. Stały się one popularne i miały szeroki krąg słuchaczy (każdorazowo do 200 współwięźniów). W obozach nie przerywał pracy naukowej, napisał trzy książki. Został zamordowany w dniu 17 września 1941 r. 
  Mieczysław Klimaszewski (1908-1995), geograf, geomorfolog, profesor UWr i UJ, dyrektor Instytutu Geografii UJ (1949-1978), w latach 1964-1972 rektor UJ. Autor prac fundamentalnych dla rozwoju światowej geomorfologii, m.in. pierwszego polskiego podręcznika z tego zakresu. Badacz rzeźby krasowej w Chinach, rozwoju gleb strukturalnych i przebiegu deglacjacji na Spitsbergenie. Twórca nowego poglądu na rozwój rzeźby polskiej części Karpat Zachodnich w okresie trzecio i czwartorzędu, zasad kartowania geomorfologicznego i hydrograficznego oraz koncepcji konstrukcji szczegółowych map geomorfologicznych na zasadach genetyczno – chronologicznych, syntezy ewolucji rzeźby Tatr Polskich. Członek rzeczywisty PAN i PAU, wielu międzynarodowych organizacji naukowych, doktor honoris causa szeregu uczelni krajowych i zagranicznych. W latach 1965-1972 wiceprzewodniczący Rady Państwa PRL. 
Maria Irena Ormicka (1900-1984), absolwentka geografii i geologii UJ, doktor geografii UJ (1926). Aktywnie działała w Kole Geografów UJ. Przede wszystkim była nauczycielką szkół średnich Krakowa. W latach 1946-1947 adiunkt kontraktowy w Instytucie Geografii UJ, zaś w latach 1952-1975 prowadziła zajęcia z dydaktyki geografii. Wykładała też na WSP i w Studium Nauczycielskim. Była czynnym działaczem PTG.     Eugeniusz Romer (1871-1954), geograf, światowej sławy najwybitniejszy polski kartograf, twórca polskiej i europejskiej szkoły kartograficznej. Profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, od końca 1944 r. w Krakowie. Profesor UJ, dyrektor Instytutu Geograficznego (1945). Członek czynny PAU, członek tytularny PAN. Doktor honoris causa UJ (1946) i profesor honorowy UJ (1948). W latach 1928-1938 i 1945-1954 wiceprezydent Międzynarodowej Unii Geograficznej. Liczne prace dotyczące rzeźby glacjalnej, regionów klimatycznych Polski. Autor wielu atlasów, map ściennych, a także licznych prac z metodologii kartografii. 

Pracownicy naukowi Instytutu Geograficznego UJ w latach 1945-1950:
  • Bromek Karol 1945-[do 1985] 
  • Czeppe Zdzisław1950-[1987] 
  • Figlewicz Zofia 1945-[do 1953] 
  • Flis Jan 1948- [do 1960] 
  • Klimaszewski Mieczysław 1945-1946, 1949- [do 1979] 
  • Leszczycki Stanisław 1945-1948 
  • Milata Władysław 1946- [do 1954] 
  • Modelska Bożena 1945 
  • Olszewicz Bolesław 1945-1946 
  • Ormicka Irena 1945-1947 [+ 1952-1975 zajęcia zlecone]
  • Pietkiewicz Stanisław 1946 
  • Romer Eugeniusz 1945- [do 1954]
  • Srokowski Stanisław 1945-1946
  • Szaflarski Józef 1945- [do 1954]
  • Uhorczak Franciszek 1946-1948
  • Walczak Wojciech 1945-1946
  • Wilgat Tadeusz 1945-1949
  • Winid Bogodar 1946-1948
  • W 1947 r. jako docenci UJ wykłady prowadzili: Jan Dylik i Maria Kiełczewska-Zaleska. 

   Karol Bromek (1915-2002), prof. dr hab. Studia geograficzne w UJ rozpoczął w 1935 r., potem przerwała je wojna. Podczas okupacji uczestniczył w tajnym nauczaniu. Studia ukończył w 1945 r., wtedy też został asystentem w Instytucie Geograficznym. Profesor UJ. W dziedzinie geografii osadnictwa był inicjatorem i twórcą krakowskiej szkoły badań nad użytkowaniem przestrzeni miejskiej. Studia z tego zakresu kontynuowali potem jego uczniowie. Był też współtwórcą krakowskiej szkoły planowania regionalnego. W swych studiach zawsze podkreślał wielką przydatność badań geograficznych dla gospodarki przestrzennej. Autor nowych metod stosowanych w geografii ludności i geografii osadnictwa, a także geografii transportu. Większość jego badań miało charakter aplikacyjny. Prace z geografii osadnictwa, planowania przestrzennego i regionalizacji.  
   Wojciech Walczak (1916-1984), mgr i doktor geografii UJ (1945), współpracownik Studium Turyzmu UJ, asystent w Instytucie Geograficznym UJ w latach 1945-1946. Potem profesor Uniwersytetu Wrocławskiego. Autor pierwszej kompleksowej monografii Sudetów. 
   Zdzisław Czeppe (1917-1991), prof. dr hab., geograf fizyczny, profesor UJ, kierownik Zakładu Geografii Fizycznej Kompleksowej. Jeden z pionierów polskich badań związanych z degradacją i ochroną środowiska, twórca kompleksowych metod badań środowiska przyrodniczego jako systemu. Polarnik, uczestnik wielu polskich wypraw na Spitsbergen (w tym pierwszej z zimowaniem, 1957-1958). Podczas II. wojny światowej żołnierz kampanii francuskiej 1940, potem lotnik RAF w Dywizjonie 300. W 1979 r. utworzył w Instytucie Pracownię Dokumentacji Badań Polarnych, której w 1994 r. nadano jego imię. 
   Mieczysław Hess (1931-1993), prof. dr hab., geograf, klimatolog, profesor UJ, kierownik Zakładu Klimatologii, dziekan Wydz. BiNoZ (1972-1975), dyrektor Instytutu (1978-1981) i rektor UJ (1977-1981). Badacz Pamiru, Mongoliii Karpat. Prace z aktynometrii, klimatologii miejskiej i górskiej. Twórca liczbowej klasyfikacji pięter klimatycznych.
   Irena de Dynowska-Balcer (1929-1995), prof. dr hab., geograf, hydrolog, profesor UJ, kierownik Zakładu Hydrografii, członek korespondent PAU. Prace metodyczne i regionalne z potamologii, hydrologii płytkich wód podziemnych i źródeł, antropogenicznych przemian obiegu wody w Polsce i kartografii hydrologicznej. Ponadto prace nad rewizją treści podręczników szkolnych do geografii w Polsce i Niemczech.
Alicja Tlałka (1937-2002), geograf, hydrolog, dr hab. UJ (1982). Prace z hydrologii południowej Polski i kartografii hydrograficznej. 

 

   Jerzy Groch (1948-2000), geograf, dr hab. UJ (1992), jeden z współtwórców polskiej geografii uzdrowisk. Uznany specjalista w tym zakresie w skali międzynarodowej i polskiej. Drugi nurt badawczy wiązał się z geografią regionalną. Prace z zakresu geografii turyzmu, geografii uzdrowisk, geografii regionalnej. 
   Kazimierz Trafas (1939-2004), geograf, kartograf, dr hab. UJ (1993) i prof. UJ (2004), kierownik Zakładu Kartografii i Teledetekcji. Twórca krakowskiej szkoły atlasów regionalnych, współtwórca badań w zakresie teledetekcji w Polsce. Prace z kartografii, teledetekcji, geomorfologii i gospodarki przestrzennej. Działacz samorządowy, autor podziału Krakowa na dzielnice pomocnicze. Radny m. Krakowa. Działacz PTG. 
   Wojciech Widacki (1943-2006), prof. dr hab., geograf, profesor UJ, kierownik Zakładu GIS. Prace z zakresu ekologii krajobrazu, systemów informacji geograficznej, teledetekcji, geomorfologii, geografii fizycznej kompleksowej, metodologii geografii. Prekursor polskich badań związanych z wykorzystaniem GIS w geografii.
   Jadwiga Warszyńska (1925-2011), prof. dr hab., geograf, profesor UJ, kierownik Zakładu Geografii Turyzmu. Początkowo prowadziła badania w dziedzinie geografii transportu i usług, była współtwórcą polskiej powojennej szkoły geografii turyzmu. Prace dotyczące geografii turystycznej regionalnej Polski i świata, zagospodarowania turystycznego, monografie turystyczne krajów i regionów. Liczne studia teoretyczno-metodyczne. Autorka metody oceny środowiska przyrodniczego dla potrzeb turystyki, która znalazła szerokie zastosowanie w literaturze światowej. 
   Wojciech Chełmicki (1952-2011), prof. dr hab., geograf, hydrolog, profesor UJ, kierownik Zakładu Hydrologii. Członek wielu międzynarodowych i polskich towarzystw naukowych. Autor i redaktor około 200 prac naukowych dotyczących głównie obiegu wody strefy suchej, reżimu wód podziemnych, antropogenicznych przemian stosunków wodnych i ochrony wód oraz źródeł.

PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE
Przygotowanie stron oraz oprawa graficzna: Marek Drewnik