Antoni Jackowski, Izabela Sołjan

7. Badania naukowe (1918-2012)


 
 L. Sawicki oraz J. Smoleński od pierwszych dni uzyskania przez Polskę niepodległości (1918 r.) aktywnie tworzyli podstawy nowoczesnej geografii. 

Od pierwszych chwil po objęciu dyrektury Instytutu Geograficznego UJ L. Sawicki zabiegał o nominację profesorską dla J. Smoleńskiego. Akcja ta zakończyła się powodzeniem i w lipcu 1921 r. Smoleński otrzymał taką nominację podpisaną przez J. Piłsudskiego. Warto dodać, że należał on do grupy docentów uniwersyteckich najdłużej oczekujących na nominację profesorską. Po roku nadeszła zgoda ministerstwa na utworzenie przy Katedrze Geografii Seminarium Geografii Fizycznej, którego kierownikiem mianowano J. Smoleńskiego (PO PRAWEJ). Później seminarium przemianowano na nadzwyczajną Katedrę Geografii Fizycznej, a w 1928 r. na katedrę zwyczajną. Funkcjonowała do 1933 r., kiedy to została zlikwidowana w wyniku reformy szkolnictwa wyższego dokonanej przez ministra Janusza Jędrzejewicza. Nasz ośrodek był jedynym w Polsce, w którym w ramach jednego wydziału i instytutu funkcjonowały dwie katedry geografii. 


L. Sawicki świetnie rozumiał, że bez własnych wydawnictw zakres odbiorców wyników badań ośrodka krakowskiego będzie bardzo ograniczony. W 1922 r. Senat UJ udzielił instytutowi kredytu na wydawnictwo geograficzne. Część publikacji pracowników Sawicki wydawał własnym sumptem. Sprzyjała temu okoliczność, że wraz z żoną Marią prowadził oficynę edytorską „Orbis” (z drukarnią), która mieściła się w jego domu przy ul. Barskiej 41. Do wydawnictw ciągłych i seryjnych Instytutu Geograficznego UJ w latach 1923-2012 należały: 
  • „Prace Geograficzne” – od 1923 r., ukazują się do chwili obecnej (z przerwą 1939-1959). Ostatni zeszyt 129 opublikowano w 2012 r. „Prace” są najstarszym w Polsce uczelnianym periodykiem geograficznym;
  • „ Wiadomości Geograficzne” – miesięcznik, 1923-1939, wspólnie z Polskim Towarzystwem Geograficznym. Redaktorzy: L. Sawicki (do śmierci w 1928 r.), potem W. Ormicki;
  • „Bibliografia Geograficzna” za lata 1928-1936, autor W. Ormicki. 

  • Peregrinus Cracoviensis”, od 1995 r. 
  • Folia Geographica. Series Geographica-Physica”, od vol. 31-32, 2000-2001 do vol. 41, 2010.

Instytut publikował też – w różnych okresach – inne wydawnictwa ciągłe i seryjne:

  • Komunikaty Instytutu Geograficznego UJ”, 1927-1929, 1945- 1946,
  • Krakowskie Odczyty Geograficzne”, 1924-1931 (wspólnie z PTG)

PO PRAWEJ: Ojciec Święty Jan Paweł II otrzymuje z rąk prof. A. Jackowskiego zesz. 5 wydawanego przez Instytut periodyku „Peregrinus Cracoviensis”, który w całości poświęcony był pielgrzymkom papieskim. Kraków, 8 czerwca 1997 r., Collegium Maius. (Fot. Konrad K. Pollesch)

 

 
Rozwoju krakowskiej geografii nie zahamowały ustalenia ustawy o państwowych szkołach wyższych z 1933 r., która była szczególnie niekorzystna dla UJ (tzw. „ustawa jędrzejewiczowska” - od nazwiska Janusza Jędrzejewicza, w l. 1931-1934 ministra WRiOP). 

Na podstawie tej ustawy minister zlikwidował na UJ siedem katedr, m. in. Katedrę Geografii Fizycznej i Kartografii. Działała ona od 1922 r. obok Katedry Geografii Ogólnej. Wprowadzenie ustawy wywołało ostry sprzeciw środowiska akademickiego, wszędzie miały miejsce zamieszki studenckie. W imieniu geografów wypowiedział się Eugeniusz Romer (Lwów) oraz Jerzy Smoleński. Smoleński w artykule „Pod znakiem niepewności. Przeciw uprawnieniom do zwijania wydziałów, katedr i zakładów akademickich”, opublikowanym w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym” (nr 358, 28 grudnia 1932), zaprezentował bardzo przemyślaną wypowiedź, która świadczyła o pełnym zaangażowaniu środowiska geografów wobec zakusów ministerialnych. Niestety wypowiedź ta bardzo rzadko była przywoływana przez biografów Smoleńskiego.

(PO PRAWEJ: Zamieszki studenckie przed Collegium Novum w związku z nową ustawą o państwowych szkołach wyższych, marzec 1933. NAC)


 

Ważną rolę w rozwoju geografii krakowskiej i polskiej odegrała Komisja Geograficzna, utworzona w 1924 r. przez Polską Akademię Umiejętności. Przewodniczącym został Eugeniusz Romer, zaś sekretarzem Ludomir Sawicki, a po jego śmierci Jerzy Smoleński. Komisja przejęła też zadania i uprawnienia Polskiego Narodowego Komitetu Geograficznego. Działała do 1938 r. Została reaktywowana w 2011 r. 
Do 1939 r. zasięg przestrzenny badań ośrodka krakowskiego był stosunkowo szeroki, ale dominowały studia prowadzone w Polsce południowo-zachodniej, zwłaszcza w Karpatach oraz na Wyżynie Małopolskiej. Wymienić należy przede wszystkim badania w Karpatach Zachodnich, szczególnie w Tatrach, a także na Wyżynie Śląskiej i w Górach Świętokrzyskich. W latach międzywojennych wielką wagę przywiązywano do badań terenowych, podbudowanych kartowaniem, fotografowaniem, wywiadami i opisami wykonywanymi w terenie. Zdaniem S. Leszczyckiego (1983) „bardziej cenione były badania terenowe niż kontemplacyjno-biurkowe”. 

Zakres tematyczny badań był bardzo urozmaicony. Wynikało to z systemu kształcenia geografów, który kładł nacisk na posiadanie umiejętności reprezentujących różne gałęzie wiedzy geograficznej. Po latach S. Leszczycki nazwie ich „geografami uniwersalnymi”. 

Główne problemy badawcze:

  • geomorfologia (L. Sawicki, J. Smoleński, M. Klimaszewski, J. Szaflarski, J. Flis),
  • hydrografia i klimatologia (J. Smoleński, W. Milata)
  • limnologia (L. Sawicki),
  • antropogeografia = geografia gospodarcza (L. Sawicki, J. Smoleński, M. Dobrowolska, W. Ormicki, S. Leszczycki, A. Wrzosek, W. Winid),
  • demogeografia (L. Sawicki, J. Smoleński, W. Ormicki, W. Kubijowicz),
  • pasterstwo (L. Sawicki, W. Kubijowicz),
  • geografia osadnictwa (B. Zaborski, S. Leszczycki, M. Dobrowolska, W. Kubijowicz, Z. Simche),
  • geografia polityczna (J. Smoleński, W. Ormicki), 
  • geografia komunikacji (J. Smoleński, W. Ormicki, S. Leszczycki, W. Winid),
  • geografia rolnictwa (W. Ormicki), 
  • geografia turyzmu (S. Leszczycki, T. Wilgat), 
  • ochrona przyrody, przekształcenia krajobrazu (J. Smoleński), 
  • planowanie przestrzenne i regionalne (J. Smoleński, S. Leszczycki)
  • dydaktyka geografii (S. Niemcówna, M. Dobrowolska, R. Mochnacki).
 

Na początku lat trzydziestych problematyka z zakresu antropogeografii zaczęła dominować w badaniach Smoleńskiego. Prowadził badania z zakresu problematyki ludnościowej, narodowościowej i wyznaniowej, osadnictwa wiejskiego, geografii miast, geografii rolnictwa, geografii przemysłu, geografii turyzmu, geografii regionalnej, metodologii geograficzno-gospodarczej. Dzięki swoim pracom z geografii ludności Smoleński został powołany do Komisji Demograficznej Ligi Narodów, której przewodniczył w 1939 r. 

Ośrodek krakowski miał również swój udział w rozwoju geografii politycznej. Główną rolę odegrał w tej dziedzinie J. Smoleński. Niektóre z jego prac nawiązywały do wcześniejszych studiów z zakresu demogeografii (np. Zagadnienia demograficzne i ich znaczenie dla państwa, 1937). Wprowadził pojęcie i klasyfikację „bariery terytorialno-politycznej”. Później problematykę tę podjął również W. Ormicki. 

 

Smoleński dużą uwagę przywiązywał do polemiki z geografami niemieckimi. Za rodzaj swojej misji uważał wyjaśnianie polskiemu społeczeństwu wszelkich zakłamań, pojawiających się w tamtejszej literaturze. Większość takich prac odnosiła się do obszaru północnej Polski, a zwłaszcza terenów wybrzeża. Już w 1928 r. opublikował pierwsze studium dotyczące problemu „korytarza pomorskiego” z punktu widzenia geografii politycznej. W latach następnych stale rozszerzał swoje pole badawcze w tym zakresie. Szczególne znaczenie miała praca Geopolityczne bariery nadmorskie (1934) (POWYŻEJ). 

Ważne miejsce w dorobku J. Smoleńskiego z zakresu geografii politycznej zajmuje praca Tendencje naporów na granicach Polski „Kalendarz IKC”, 1938 (PO PRAWEJ). Niestety została ona zapomniana przez współczesnych geografów. 

 

Wyrazem uznania dla geografii krakowskiej było powołanie J. Smoleńskiego do Komitetu Demograficznego Ligi Narodów, a następnie powierzenie mu funkcji jego przewodniczącego (1939). Smoleński był oficjalnym reprezentantem Rzeczpospolitej Polskiej. 

PO LEWEJ: Jerzy Smoleński jako prowadzący obrady Komitetu Demograficznego Ligi Narodów – autokarykatura zamieszczona w liście do córki Anny, pisanym w Genewie 19 kwietnia 1939 r. Rysunek potwierdza opinię o wielkim poczuciu humoru Smoleńskiego. Arch. Nauki PAN i PAU


W kręgu zainteresowań Smoleńskiego znajdowała się również sprawa katolickiej akcji misyjnej w Azji i Afryce. Prowadził specjalistyczne studium geograficzne dla księży i zakonników wyjeżdżających na takie akcje. 

Pod koniec okresu międzywojennego pojawiło się duże zapotrzebowanie czynników państwowych na opracowania dotyczące emigracji Polaków i ewentualnego zapotrzebowania na własne kolonie. Instytut Geograficzny UJ został poproszony przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych o utworzenie specjalnego „Studium Kolonialnego”. Projekt opracował W. Ormicki, przedsięwzięciu patronował J. Smoleński. Niewiele wiadomo o działalności tej placówki. 

powyżej i po lewej: dokumenty Studium kolonialnego

(Zbiory Arch. PAN W-wa)

 

IKC” 1933 nr 312 (10 XI) s. 16



O dużym zainteresowaniu studiami geografów świadczyć może oficjalny rozdzielnik prac Wiktora Ormickiego (PO PRAWEJ), które zostały przygotowane przez niego w Instytucie Badań Spraw Narodowościowych w Warszawie. 

W latach międzywojennych podstawową barierę w rozwijaniu badań naukowych stanowiły przyznawane ośrodkom środki finansowe. Pośrednio wskazuje na to pismo Ministerstwa WRiOP dotyczące zakupu maszyny do pisania (PONIŻEJ)

Przez wiele lat Kraków był jedynym ośrodkiem, w którym podejmowano szereg studiów o charakterze wyraźnie aplikacyjnym. Rozpoczął je już Wincenty Pol. W latach międzywojennych geografowie krakowscy kładli podwaliny pod rozwój planowania przestrzennego i regionalnego, a także geografii turyzmu (np. Studium Turyzmu UJ) i ochrony przyrody. 

Pod koniec lat międzywojennych Kraków był największym ośrodkiem geograficznym w Polsce. Tutaj przeprowadzano najwięcej przewodów doktorskich i habilitacyjnych. Ranga ośrodka wynikała zarówno z szerokiej oferty dydaktycznej, jak też z imponującego dorobku naukowego (kilkaset publikacji o bardzo zróżnicowanej problematyce). Program studiów był porównywalny z przodującą wówczas w geografii szkołą amerykańską. Na krakowskich doświadczeniach starały się wzorować inne ośrodki. Wyróżnikiem Krakowa stały się dwie wyraźnie ukształtowane szkoły geograficzne, związane z geomorfologią oraz antropogeografią.


 

 
 

Geografowie krakowscy nie przerwali swojej misji badawczej w latach II. wojny światowej. Niekiedy pracowali w warunkach ekstremalnych, gdy ujawnienie takiej aktywności groziło ostrymi sankcjami, z karą śmierci włącznie. 

Wybrane prace naukowe geografów krakowskich z lat 1939-1945:

  • Wiktor Ormicki, Die Bevölkerung von Polen (obszerny konspekt), obóz koncentracyjny Dachau, 1940,
  • Wiktor Ormicki - Problemy zaludnienia kuli ziemskiej (obóz koncentracyjny Mauthausen Gusen, 1941), 
  • Wiktor Ormicki - Problemy zaludnienia terenów pustynnych oraz zaopatrzenia ludności w wodę (obóz koncentracyjny Mauthausen Gusen, 1941), 
  • Antoni Wrzosek – Memoriał dotyczący zasad zasiedlania terenów na zachodzie, 1942 r. (wspólnie z Rajmundem Buławskim i Józefem Kokotem), opracowany na zlecenie Delegatury Rządu RP na Kraj. Dokument był rozpowszechniany w kraju i za granicą.
  • Antoni Wrzosek – Ziemie Powracające. Obraz geograficzno-gospodarczy. T. 3. Śląsk (Warszawa 1943, Tajne Wojsk. Zakłady Wyd. AK),
  • Antoni Wrzosek – Skorowidz gmin Śląska Dolnego i Opolskiego z niemieckimi i polskimi nazwami miejscowości według stanu z 1 I 1941 (Katowice 1945). Była to pierwsza powojenna publikacja podająca polskie nazwy miejscowości dla tej części ziem zachodnich.
  • Józef Szaflarski – Zarys geografii fizycznej
  • Józef Szaflarski – Geografia matematyczna,
  • Józef Szaflarski – Antropogeografia,
  • Józef Szaflarski - Zagadnienia gospodarcze Śląska,
  • Walenty Winid – Nauka o mapie i ruchach Ziemi,
  • Walenty Winid – Wprowadzenie do nauki o klimacie,
  • Eugeniusz Romer – Struktura duchowa narodu polskiego.
  • Stanisław Leszczycki – Badania geograficzne nad osadnictwem Południowej Anatolii (habilitacja 1945, druk. Warszawa 1987).
  • Stanisław Leszczycki – W sprawie wprowadzenia gospodarki planowej w Polsce, 
  • Stanisław Srokowski – Polska geografia i stosunki gospodarcze (Glasgow 1944),
  • Stanisław Srokowski – Prusy Wschodnie. Studium  geograficzne, gospodarcze i społeczne (Gdańsk 1945).
Na polecenie ekspozytury Rządu Polskiego w Londynie Stanisław Leszczycki zorganizował około 1943 r. w Krakowie placówkę studialną, zadaniem której były prace nad ustaleniem przebiegu przyszłych granic zachodnich Polski. W pracach tych uczestniczyli m. in.: Eugeniusz Romer, Stanisław Pietkiewicz, Edward Rühle, Józef Szaflarski, Antoni Wrzosek, a także polscy pracownicy Biblioteki Jagiellońskiej (wówczas Deutsche Staatsbibliothek).

Bezpośrednio po II. wojnie światowej notowano wielkie zapotrzebowanie na różnorodne studia geograficzne. Były one związane przede wszystkim z rozwijającym się planowaniem przestrzennym, którego jednym z twórców był A. Wrzosek. Zamawiano też opracowania z zakresu geografii fizycznej, dotyczące przykładowo takich zagadnień, jak uwarunkowania środowiska pod lokalizację nowych osiedli czy obiektów przemysłowych. Zainicjowano pierwsze w kraju szczegółowe kartowanie geomorfologiczne (M. Klimaszewski). Duży był popyt na studia z zakresu geografii człowieka. Prace dotyczyły głównie użytkowania ziemi i jego przemian w związku z planowanymi inwestycjami, procesów demograficznych i urbanizacyjnych, działalności przemysłowej, dojazdów do pracy, transportu i turystyki. Wszystkie opracowania były nowatorskie również pod względem metodycznym. 

Badania naukowe z zakresu geografii prowadzono w Krakowie również w innych placówkach. W 1945 r. wznowiła działalność Katedra Geografii Gospodarczej w Akademii Handlowej (obecnym Uniwersytecie Ekonomicznym). W 1947 r. powstała Pracownia Geograficzna, poprzedniczka Zakładu (1951) i Katedry Geografii (1953) oraz utworzonego w 1971 r. Instytutu Geografii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej. W 1953 r. utworzono Zakład Geomorfologii Gór i Wyżyn PAN. Ważną rolę w inspirowaniu badań oraz ich koordynacji odegrała utworzona w 1967 r. Komisja Nauk Geograficznych PAN. W 2011 r. została reaktywowana Komisja Geograficzna PAU. Problematyka geograficzna była również obecna w działalności naukowej m. in. Zakładu Ochrony Przyrody PAN (od 1952 r.), Instytutu Rozwoju Miast (i jego poprzedników), Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej. 

Po pierwszych latach żywiołowego rozwoju bezpośrednio po II. wojnie światowej, geografia uniwersytecka systematycznie się rozwija i włącza w model rozwoju geografii polskiej i światowej, m. in. poprzez silną specjalizację zarówno w obrębie geografii fizycznej, jak i geografii społeczno–ekonomicznej. W zakresie geomorfologii uzyskuje czołową pozycję w świecie. Ośrodek zachowuje równocześnie pewne cechy „swoiste”, jak gruntowne badania terenowe i empiryczne oraz konsekwentne podejście dynamiczne, zarówno w badaniach procesów fizyczno – geograficznych, jak i społeczno – ekonomicznych. Wypracowano podstawy kartowania geomorfologicznego i hydrograficznego, wdrożono geografię turyzmu jako dyscyplinę geograficzną i specjalizację dydaktyczną, utworzono nową dyscyplinę – geografię religii, która wypełniła istniejącą lukę jeżeli chodzi o zakres badawczy nauk geograficznych.

Po wielu latach nieobecności powróciła na Uniwersytet i do Instytutu geografia gleb z gleboznawstwem. Pojawiło się szereg inicjatyw z zakresu kartografii regionalnej. Podjęto zakrojone na dużą skalę badania z zakresu szeroko rozumianego rozwoju regionalnego i geografii behavioralnej. Towarzyszy temu stałe doskonalenie metod badawczych, m.in. tradycyjne metody kartowania terenowego uzupełnia wykorzystanie zdjęć lotniczych satelitarnych, stosuje się metody GIS oraz metody statystyczne z użyciem techniki komputerowej i in.

Nurt aplikacyjny jest zauważalny do chwili obecnej. Przejawia się on zwłaszcza w studiach z zakresu szeroko rozumianego funkcjonowania środowiska i prawidłowości jego użytkowania. W ostatnich latach podejmowane są też opracowania wykonywane na zlecenie władz państwowych i samorządowych różnego szczebla, Rządowego Centrum Studiów Strategicznych, placówek gospodarczych czy przedstawicieli biznesu. Dotyczą one różnorodnej problematyki z zakresu geografii społeczno-gospodarczej, geografii turyzmu oraz geografii religii. Charakter aplikacyjny mają również opracowania kartograficzne, zwłaszcza atlasy.

Począwszy od lat międzywojennych Instytut starał się utrzymywać bliskie relacje z zagranicznymi ośrodkami geograficznymi. Przed II. wojną światową współpracę taką prowadzono przede wszystkim z placówkami niemieckimi i austriackimi (przed dojściem Hitlera do władzy) oraz francuskimi, włoskimi i niektórymi w Europie Środkowo-Wschodniej. Obecnie Instytut utrzymuje bliskie kontakty z kilkudziesięcioma ośrodkami naukowymi na całym świecie. 

Kolokwium polsko-francuskie, organizowane przez Instytut, Zatwarnica (Bieszczady), 28-30 sierpnia 2002 r. Stała współpraca z geografami z Uniwersytetu Blaise Pascal w Clermont-Ferrand trwa nieprzerwanie od 1984 r. Inicjatorami ze strony francuskiej byli profesorowie A. Fel oraz Ch. Mignon, ze strony polskiej profesorowie B. Kortus i A. Jackowski.

W okresie 1945-2012 w Instytucie Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ wykształciły się następujące szkoły badawcze cytowane w literaturze polskiej i zagranicznej: geomorfologiczna, hydrologiczna, klimatologiczna, ekologii krajobrazu, geografii gleb i gleboznawstwa, kartografii regionalnej, systemów informacji geograficznej, użytkowania ziemi, geografii gospodarczej (ekonomicznej) i społecznej, geografii miast i ludności, geografii przemysłu, rozwoju regionalnego, geografii turyzmu i geografii religii. Nie odrodziła się szkoła z geografii politycznej (Smoleński, Ormicki) oraz dydaktyki geografii (Niemcówna).

 
 
 

PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE
Przygotowanie stron oraz oprawa graficzna: Marek Drewnik